در ماه سپتامبر ۲۰۲۶، وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران به‌شدت وخیم‌تر شد. این وضعیت با افزایش نگران‌کننده استفاده از مجازات اعدام و تشدید سرکوب مخالفان سیاسی، بازداشت‌شدگان اعتراضات و اقلیت‌های قومی همراه بود. بر اساس داده‌های گردآوری‌شده توسط مانیتورینگ حقوق بشر ایران، تنها در ماه سپتامبر مجموعاً ۶۴ مورد اعدام در ایران اجرا شد. از میان این ۶۴ اعدام، تنها چهار مورد به‌صورت رسمی از سوی دستگاه قضایی یا رسانه‌های تحت کنترل حکومت اعلام شد و ۶۰ اعدام دیگر بدون اعلام عمومی و به‌صورت مخفیانه انجام گرفت. این امر نشان‌دهنده تلاش عامدانه مقامات برای پنهان کردن ابعاد واقعی اجرای مجازات اعدام است.
در میان اعدام‌شدگان ماه سپتامبر، چهار زن و یک نفر که در زمان ارتکاب جرم انتسابی زیر سن قانونی بود، حضور داشتند.
علاوه بر این، دست‌کم دو نفر از افرادی که در جریان خیزش‌های مردمی بازداشت شده بودند اعدام شدند و یک زندانی نیز به اتهام جاسوسی به دار آویخته شد. این افزایش اعدامها نشان‌دهنده الگویی نظام‌مند از به‌کارگیری مجازات اعدام برای سرکوب خشم عمومی، ایجاد رعب و وحشت در میان جوامع محلی و جلوگیری از شکل‌گیری دوباره اعتراضات سراسری است.
جزئیات اعدام‌های ماه سپتامبر
اعدام‌های انجام‌شده در سپتامبر ۲۰۲۶ گروه‌های مختلفی از جامعه، از جمله زنان، زندانیان سیاسی، اقلیت‌های قومی و افرادی را که هنگام ارتکاب جرم انتسابی زیر سن قانونی بوده‌اند، هدف قرار داده است. در ادامه، فهرست تفصیلی موارد تأییدشده به ترتیب زمانی ارائه می‌شود:
۲ سپتامبر ۲۰۲۶: مجموعه‌ای از اعدام‌های هماهنگ انجام شد که به جان باختن هشت زندانی انجامید. در زندان وکیل‌آباد مشهد، امید رخشانی، انصار نامی و نظیف رسول‌خنده به دار آویخته شدند. در زندان عادل‌آباد شیراز، عزیز روشنایی و یاسر مؤمنی اعدام شدند. هم‌زمان، علی میرضایی در بابل، احمد حاجی‌حسنی در زندان مرکزی گرگان و ولی‌جان نورزی در زندان رفسنجان اعدام شدند.
۵ سپتامبر ۲۰۲۶: رضا سلیمی در زندان مرکزی سمنان اعدام شد.
۶ سپتامبر ۲۰۲۶: چهار زندانی در زندان وکیل‌آباد مشهد اعدام شدند. فاطمه جهانگرد، زن ۴۰ ساله، به همراه محمدرضا محمدپرست، مهرداد مختاری و سیدرسول داوری از جمله اعدام‌شدگان بودند.
۸ سپتامبر ۲۰۲۶: عزت عسگری در شهر شمالی بهشهر اعدام شد.
۹ سپتامبر ۲۰۲۶: چهار زندانی به دار آویخته شدند. سه نفر از آنان به نام‌های شاهرخ پوراسماعیلی، حسین قاسم‌زاده و محمدیوسف عیسی‌زهی (ریگی) در زندان دستگرد اصفهان اعدام شدند. چهارمین نفر، محمدرضا نیرنگ، در زندان مرکزی یزد اعدام شد.
۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶: شش زندانی در زندانهای مختلف اعدام شدند. امان‌الله نظرخانی و هاشم رخشانی در زندان زابل، اصغر پیشاهنگ در زندان زاهدان، محمد موسی‌زهی در زندان ایرانشهر و یوسف عبیل به همراه فرزاد احمدپور در زندان جیرفت به دار آویخته شدند.
۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶: عبدالرحیم نارویی روزانه در زندان دستگرد اصفهان اعدام شد.
اعدام نامتناسب شهروندان بلوچ همچنان یکی از نگرانی‌های عمده حقوق بشری است. در فاصله اواخر اوت تا اواخر سپتامبر، دست‌کم ۹ نفر از اعضای این اقلیت قومی به دار آویخته شدند. این وضعیت نشان‌دهنده کارزاری هدفمند علیه جوامع قومی به‌حاشیه‌رانده‌شده است.
اعدام بازداشت‌شدگان خیزش‌های مردمی و مخالفان سیاسی
در سپتامبر ۲۰۲۶، مقامات جمهوری اسلامی چندین نفر از افرادی را که در جریان اعتراضات بازداشت شده بودند، اعدام کردند.
در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، دستگاه قضایی دو معترض جوان به نام‌های علی همتی، ۲۱ ساله، و مجید نیک‌اندیش، ۲۵ ساله، را در مشهد اعدام کرد. رسانه‌های حکومتی و دستگاه قضایی از آنان به‌عنوان «لیدرهای اغتشاشات در منطقه طبرسی مشهد» نام بردند و مدعی شدند که این دو نفر از عوامل اصلی میدانی اعتراضات ژانویه بوده‌اند. اتهامات مطرح‌شده علیه آنان شامل «اقدام علیه امنیت ملی»، «اخلال شدید در نظم عمومی» و «درگیری با نیروهای امنیتی» بود.
همچنین در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶، دستگاه قضایی حکومت از اعدام حسین پدران در زندان دستگرد اصفهان به اتهام جاسوسی و همکاری اطلاعاتی با نهادهای خارجی خبر داد.
سرکوب قضایی و صدور احکام جدید اعدام
علاوه بر اجرای اعدامها، دادگاه‌های انقلاب چندین حکم اعدام جدید نیز صادر کردند.
در اصفهان، قاضی مرتضی براتی و دادستان محمدرضا توکلی، در چارچوب پرونده‌ای جمعی موسوم به «میدان شهدای اصفهان» در دادگاه انقلاب اصفهان، ۱۰ نفر از بازداشت‌شدگان خیزش مردمی را به اعدام محکوم کردند.
زندانیانی که در این پرونده با مجازات اعدام روبه‌رو هستند عبارت‌اند از: ترانه رحیمی، نوید الیاسی، ابوالفضل دادگستر، مهدی منصوری، احمدرضا سعیدی، مهرداد بوعیری، محمدمهدی اسدی، آرمین غلامی، پارسا جعفری و مهدی جعفری.
شش متهم دیگر همین پرونده به حبس‌های طولانی‌مدت محکوم شدند. رومینا رحیمی، خواهر ترانه رحیمی، و میلاد بوعیری هر یک به ۲۵ سال زندان محکوم شدند. حامد مهرعلیان به ۱۵ سال حبس و ستایش سعیدی، سجاد عابدی و علی بوعیری هر یک به پنج سال زندان محکوم شدند.
در حکمی جداگانه از سوی شعبه پنجم دادگاه انقلاب اصفهان، لیلا ابوالحسنی، مادر دو دختر نوجوان که در جریان اعتراضات شاهین‌شهر بازداشت شده بود، به اعدام محکوم شد.
در همین حال، حکم اعدام علی‌اصغر پیغمبری، که در جریان اعتراضات ژانویه بازداشت شده بود، از سوی دیوان عالی کشور تأیید شد. وی متعاقباً از زندان فشافویه به زندان قزلحصار کرج منتقل شد؛ انتقالی که او را در معرض خطر قریب‌الوقوع اجرای حکم اعدام قرار داده است.
محرومیت نظام‌مند و بی‌توجهی پزشکی در زندان‌ها
زندانیان در سراسر ایران با وخامت شرایط بهداشتی و بی‌توجهی عامدانه به نیازهای پزشکی روبه‌رو بودند.
در زندان دستگرد اصفهان، شیوع بیماری مننژیت که از ماه ژوئیه آغاز شده بود، به دلیل فقدان کامل مراقبت‌های پزشکی و اقدامات لازم برای جداسازی بیماران، به‌سرعت گسترش یافت.
در ۲۰ اوت ۲۰۲۶، یک زندانی ۱۸ ساله به نام علی هاشمی پس از دریافت تزریق در درمانگاه زندان، بر اثر ایست قلبی جان باخت. مقامات زندان از ارائه هرگونه توضیح به خانواده او خودداری کردند.
شرایط در زندان لنگرود قم، معروف به زندان مرکزی قم، به مرحله بحرانی رسید. آلودگی شدید محیطی و فقدان امکانات اولیه بهداشتی موجب گسترش گسترده ساس، شپش و سایر حشرات و جانوران موذی شد و صدها زندانی را به بیماری‌های پوستی مبتلا کرد. همچنین مواردی از شیوع کووید-۱۹ و آنفلوانزا گزارش شد، در حالی که سهمیه روزانه غذای زندانیان نیز به‌شدت کاهش یافته بود.
در زندان اوین، رئیس جدید سالن ملاقات، مسئولی به نام رضایی، مدت‌زمان ملاقات‌های کابینی و حضوری زندانیان زن را به نصف کاهش داد. این اقدام در ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ با اعتراض خانواده‌های زندانیان روبه‌رو شد.
علاوه بر این، بند هفت زندان اوین پس از انتقال ۶۰ زندانی از زندان فشافویه با ازدحام شدید مواجه شد. این وضعیت مشکلات موجود، از جمله گرمای شدید، فقدان تهویه مناسب و آلودگی به ساس را تشدید کرد.
در زندان مرکزی ارومیه، مأموران وسایل شخصی زندانیان سیاسی، از جمله یخچال‌ها و تلویزیون‌هایی را که آنان با هزینه شخصی خریداری کرده بودند، مصادره کردند.
در زندان وکیل‌آباد مشهد نیز مقامات به سلول محمدجواد وفایی ثانی، زندانی سیاسی و قهرمان بوکس محکوم به اعدام، یورش بردند و ضمن مصادره تجهیزات ورزشی او، دسترسی وی به روزنامه‌ها را ممنوع کردند.
تبعید و اقدامات تلافی‌جویانه علیه زندانیان سیاسی
زندانیان سیاسی همچنان با انتقال‌های خودسرانه و اقدامات تنبیهی روبه‌رو هستند.
در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، پریسا کمالی، زندانی سیاسی ۴۰ ساله، نیمه‌شب و بدون اطلاع قبلی از زندان یزد خارج و به زندان بندرعباس تبعید شد.
کمالی که در سال ۲۰۲۴ در اصفهان بازداشت شده بود، به اتهام عضویت در سازمان مجاهدین خلق ایران به شش سال زندان و دو سال تبعید داخلی به شهرستان سرباز در استان سیستان و بلوچستان محکوم شده بود و دوران محکومیت خود را سپری می‌کرد.
پیش از انتقال او، مقامات زندان در اقدامی تلافی‌جویانه به دلیل پیام‌هایی که در اعتراض به اعدام زندانیان سیاسی نوشته بود، از ارائه داروهای ضروری به وی خودداری کرده بودند.
تخریب شواهد و مدارک کشتار سال ۱۹۸۸
در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، سازمان زندانهای حکومتی به ریاست حیدر آسیابی، تخریب فیزیکی زندان گوهردشت کرج را آغاز کرد.
زندان گوهردشت یکی از مراکز اصلی کشتار سال ۱۹۸۸ بود که طی آن هزاران زندانی سیاسی به‌صورت نظام‌مند اعدام شدند.
فعالان حقوق بشر و کارشناسان حقوقی بین‌المللی، از جمله پروفسور جاوید رحمان، گزارشگر ویژه پیشین سازمان ملل متحد، پیش‌تر مستند کرده‌اند که حکومت ایران در حال اجرای کارزاری نظام‌مند برای نابودی شواهد و مدارک فیزیکی، از جمله محل گورهای جمعی در بهشت‌زهرا (قطعه ۴۱)، خاوران، تبریز، اهواز و مشهد است.
هدف از این اقدامات، جلوگیری از پاسخگویی عاملان و ممانعت از تلاش‌ها برای حقیقت‌یابی عنوان شده است.
کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»
در واکنش به افزایش اجرای مجازات اعدام، زندانیان در ۶۶ زندان سراسر ایران در ۶ اکتبر ۲۰۲۶، صد و چهل و یکمین هفته اعتصاب غذای کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» را برگزار کردند.
این کارزار در بیانیه‌ای، مجازات اعدام را ابزاری برای قتل مورد تأیید حکومت با هدف خاموش کردن صدای مخالفان محکوم کرد و از جامعه بین‌المللی خواست اقدامات فوری برای متوقف کردن اعدامها انجام دهد.
نتیجه‌گیری و درخواست اقدام فوری بین‌المللی
استفاده نظام‌مند از مجازات اعدام، اعدام معترضان سیاسی و زنان، و تخریب عامدانه محل‌های تاریخی وقوع جنایت، نشان‌دهنده تداوم بحران حقوق بشر در ایران است.
ادامه تعاملات دیپلماتیک و روابط تجاری با حکومت ایران باید اکیداً مشروط به توقف قابل راستی‌آزمایی اعدامها و بهبود شرایط زندان‌ها شود.
مانیتورینگ حقوق بشر ایران (Iran HRM)، از سازمان ملل متحد، شورای حقوق بشر، کمیسر عالی حقوق بشر و تمامی سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری می‌خواهد که فوراً مداخله کنند.
ما خواستار تشکیل یک هیئت حقیقت‌یاب بین‌المللی برای بررسی شرایط داخل زندانهای ایران، به‌ویژه زندان دستگرد، و اعمال فشار بر دستگاه قضایی جمهوری اسلامی برای توقف اجرای تمامی احکام اعدام در انتظار اجرا هستیم.
