خلاصه اجرایی
در شهریور و مهرماه ۱۴۰۵، رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی با راه‌اندازی موج تبلیغاتی گسترده، از آغاز آموزش نظامی و سازماندهی ۱۰۰۰ گردان مقاومت ملی «جان‌فدا» خبر دادند. در حالی که تبلیغات حکومتی این نیروها را «پویش‌های داوطلبانه مردمی، دانش‌آموزی و طلاب برای دفاع در برابر تهدیدات خارجی» معرفی می‌کنند، مستندات و گزارش‌های میدانی حقوق بشری نشان‌دهنده یک واقعیت پنهان و خطرناک است: «آزادی مشروط و سازمان‌یافته محکومان جرایم خشن از زندان‌ها به شرط ثبت‌نام در بسیج و الحاق به گردانهای جان‌فدا جهت سرکوب اعتراضات شهری.»
این استراتژی دوگانه به حکومت اجازه می‌دهد تا علاوه بر جبران کمبود نیروی انسانی در نهادهای امنیتی، از افراد دارای سابقه بزهکاری به عنوان بازوی خشونت‌ورز در سرکوب‌های خیابانی استفاده کند.
۱. ویترین تبلیغاتی حکومت: ادعاهای رسانه‌های رسمی
خبرگزاری‌های رسمی کشور (تسنیم، ایسنا، ایرنا و مهر) با مانور بر ادعای استقبال ۳۱ میلیونی، ساختار گردانهای جان‌فدا را با محورهای زیر تبلیغ می‌کنند:
- ابعاد و گسترش سازمانی: اعلام رسمی آموزش ۱۰۰۰ گردان در سراسر کشور و سازماندهی ۱۰۰ گردان مردمی در استان البرز تحت ساختار «سنما» (تسنیم، ۲۵ شهریور و ۳ مهر ۱۴۰۵).
- میلیتاریزه کردن میادین شهری: برپایی پایگاه‌ها و «شهرک‌های آموزش نظامی موقت» در میادین پرتردد و اصلی شهرها مانند میدان امام حسین (ع) و میدان هفت تیر تهران (تسنیم و ایسنا، ۱۱ مهر ۱۴۰۵).
- سرفصل‌های آموزشی: ارائه آموزش‌های نظامی در سه سطح، شامل تأمین امنیت محلی و آمادگی‌های عمومی در جنگ، رصد و دیده‌بانی، کار با تجهیزات قابل استفاده عمومی و آموزش‌های امدادی (تسنیم، ۲۵ شهریور ۱۴۰۵).
- پوشش داوطلبانه و مردمی: ادعای حضور ۳۲ درصدی زنان و سهم ۶۰ درصدی افراد زیر ۴۶ سال جهت موجه‌سازی چهره این نیروها (تسنیم، ۲۵ شهریور ۱۴۰۵).
۲. رمزگشایی از اهداف واقعی سرکوب در لابلای سخنان رسمی
دقت در اظهارات مقامات نظامی و تبلیغاتی نشان می‌دهد که هدف اصلی این گردان‌ها برخلاف ادعاهای رسمی، کنترل فضای داخلی است:
- تناقض در اهداف اعلامی: در حالی که علی کوثری (معاون آموزش سازمان بسیج) ادعا میکند ظرفیت فعلی برای آشوب‌های داخلی کفایت میکند (تسنیم، ۱۱ مهر ۱۴۰۵)، ساسان زارع (سخنگوی جان‌فدا) صراحتاً مأموریت اصلی این گردان‌ها را «تأمین امنیت محلی، شبکه‌سازی در محلات و رصد و دیده‌بانی» عنوان میکند (تسنیم، ۲۵ شهریور ۱۴۰۵).
- نمایش مرگ و ارعاب در سطح شهر: برپایی ایستگاه‌های آموزش نظامی و تجهیزات جنگی در میادین اصلی شهرها، فاقد کارکرد دفاعی در برابر تهدیدات خارجی بوده و صرفاً ابزاری برای ایجاد رعب و وحشت، مانور قدرت و بازداشتن شهروندان از شکل‌دهی اعتراضات خیابانی است.
یادداشت به خواننده: یافته‌های این بخش مبتنی بر شهادت‌های دریافتی از زندانیان، خانواده‌های آنان، منابع آگاه در زندان‌ها و گزارش‌های میدانی جمع‌آوری‌شده توسط نهادهای حقوق بشری است. به دلیل نگرانی‌های امنیتی، هویت این منابع محفوظ نگاه داشته شده است.
۳. واقعیت پنهان: تزریق مجرمان خشن از زندان‌ها به بدنه سرکوب
بر خلاف ویترین رسمی «حضور طلاب و دانش‌آموزان»، گزارش‌های دریافتی از زندانهای کشور (از جمله ندامتگاه تهران و زندان فردیس کرج) ابعاد یک تبانی قضایی-امنیتی را افشا می‌سازد:
سازوکار جذب و آزادی مشروط زندانیان:
- جامعه هدف در زندان‌ها: ارائه فرم‌های ثبت‌نام «جان‌فدا» و اعلام توبه به زندانیان جرایم عمومی، مواد مخدر و محکومان سابقه‌دار در مرداد و شهریور ۱۴۰۵.
- شروط آزادی: اعطای آزادی با وثیقه یا جریمه‌های سنگین تقلیل‌یافته، منوط به ثبت‌نام در بسیج، معرفی خود به پایگاه‌های محلات و متعهد شدن به حضور در ایست‌های بازرسی و گشت‌های شبانه در این رابطه.
- فشار بر شاکیان خصوصی: استفاده از «صلح‌یاران»، پرداخت مبالغ مالی و اعمال فشار امنیتی بر شاکیان خصوصی پرونده‌های کیفری جهت جلب رضایت و هموار کردن مسیر آزادی این افراد
- تقسیم کار عملیاتی در سرکوب:
- نیروهای عملیاتی و گردانهای موتوری: زندانیان سابقه‌داری که دارای شبکه و افراد وابسته در خارج از زندان هستند، موظف شده‌اند به همراه افراد تحت نفوذ خود در کاروان‌های موتوری و در کنار نیروهای کادری سپاه برای سرکوب مستقیم اعتراضات وارد عمل شوند.
- شبکه مخبرین: افرادی که توانایی جسمی لازم برای درگیری خیابانی را ندارند، به عنوان مخبر و خبرچین محلی به کار گرفته شده‌اند.
۴. پیشینه تاریخی: الگوی تکرارشونده سرکوب در جمهوری اسلامی
به‌کارگیری مجرمان سابقه‌دار و اراذل و اوباش برای سرکوب، یک الگوی نهادینه‌شده در ساختار امنیتی ایران است:
- سرکوب سال ۱۳۸۸: پاسدار حسین همدانی (فرمانده وقت سپاه تهران) صراحتاً اعتراف کرده بود که در جریان اعتراضات ۱۳۸۸، حدود ۵ هزار نفر از افراد سابقه‌دار و شرور شناسایی و در قالب ۳ گردان برای سرکوب مردم سازماندهی شدند. (ویکی پدیا)
- تداوم ساختاری: اظهارات مقامات امنیتی (از جمله علی هاشمی) نشان می‌دهد استفاده از این نیروها از حوادث تیر ۱۳۷۸ تا کنون ادامه داشته تا حکومت بتواند مسئولیت حقوقی خشونت‌های عریان را از دوش نیروهای رسمی بردارد. (خبرنامه گویا)
۵. نقض موازین و اسناد بین‌المللی حقوق بشر
تجهیز، سازماندهی و به‌کارگیری افراد دارای سوابق جرایم خشن در قالب ساختارهای شبه‌نظامی و امنیتی برای کنترل اجتماعی یا مقابله با اعتراضات، با تعهدات بین‌المللی دولت در زمینه حقوق بشر و حاکمیت قانون ناسازگار بوده و می‌تواند موجب مسئولیت بین‌المللی دولت شود.
• مسئولیت دولت در قبال نیروهای شبه‌نظامی و عوامل غیردولتی
مطابق مواد ۴، ۵ و ۸ «طرح مسئولیت دولت‌ها برای اعمال متخلفانه بین‌المللی» (کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد، ۲۰۰۱)، اعمال نیروهای رسمی دولت و همچنین رفتار اشخاص یا گروه‌هایی که تحت دستور، هدایت، سازماندهی، آموزش، تجهیز یا کنترل مؤثر نهادهای حکومتی عمل می‌کنند، به دولت منتسب می‌شود. بر این اساس، چنانچه اعضای گردانهای «جان‌فدا»، نیروهای بسیج یا زندانیان آزادشده برای مشارکت در عملیات امنیتی و سرکوب اعتراضات تحت هدایت یا کنترل نهادهای رسمی فعالیت کرده باشند، اقدامات آنان می‌تواند از منظر حقوق بین‌الملل به دولت ایران منتسب شده و موجب مسئولیت بین‌المللی دولت گردد.
• تهدید حق حیات و امنیت شخصی
استفاده از افراد دارای سابقه جرایم خشن در گشت‌های شهری، ایست‌های بازرسی، شبکه‌های محلی مراقبت و سایر فعالیت‌های امنیتی، خطر نقض حق حیات، حق امنیت شخصی و حق مصونیت از خشونت را افزایش می‌دهد. چنین رویه‌ای با تعهدات دولت ذیل ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی در زمینه حمایت از حق حیات و امنیت افراد مغایرت دارد.
• تضعیف استقلال قضایی و دادرسی عادلانه
چنانچه اعطای آزادی مشروط، تخفیف مجازات، عفو یا سایر امتیازات قضایی به مشارکت در ساختارهای امنیتی یا شبه‌نظامی مشروط شده باشد، این امر می‌تواند استقلال نهاد قضایی و اصل بی‌طرفی عدالت کیفری را مخدوش سازد. همچنین هرگونه اعمال نفوذ بر شاکیان خصوصی برای اخذ رضایت، با اصول دادرسی منصفانه و حاکمیت قانون ناسازگار است.
• نقض تعهد دولت در پیشگیری از خشونت و سوءاستفاده از زور
بر اساس تعهدات بین‌المللی دولت‌ها، استفاده از زور باید تحت نظارت نهادهای قانونی، پاسخگو و آموزش‌دیده صورت گیرد. واگذاری عملی بخشی از وظایف امنیتی به نیروهای غیررسمی یا افراد دارای سابقه جرایم خشن، خطر ارتکاب خشونت خودسرانه، استفاده نامتناسب از زور و نقض گسترده حقوق بشر را به‌طور جدی افزایش می‌دهد.
نتیجه‌گیری
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که طرح «جان‌فدا» فراتر از یک پویش داوطلبانه یا برنامه آموزشی عمومی، بخشی از سازوکار گسترده‌تر حکومت برای گسترش ظرفیت‌های کنترل اجتماعی، نظارت محلی و سرکوب اعتراضات است. شواهد موجود حاکی از آن است که این طرح نه تنها بر بسیج نیروهای وابسته به نهادهای امنیتی و نظامی متکی است، بلکه در مواردی با بهره‌گیری از زندانیان آزادشده و افراد دارای پیشینه جرایم خشن نیز پیوند یافته است.
چنانچه ادعاهای مربوط به آزادی مشروط، سازماندهی و به‌کارگیری این افراد در فعالیت‌های امنیتی، گشت‌های محلی، شبکه‌های خبرچینی یا عملیات سرکوب تأیید شود، این امر بیانگر استفاده نظام‌مند از نیروهای غیردولتی یا شبه‌دولتی برای اعمال کنترل و خشونت علیه شهروندان خواهد بود. چنین رویه‌ای نه تنها حق حیات، امنیت شخصی، آزادی تجمعات مسالمت‌آمیز و حاکمیت قانون را با مخاطره جدی روبه‌رو میکند، بلکه می‌تواند موجب مسئولیت بین‌المللی دولت ایران برای اقدامات نیروهایی شود که تحت هدایت، آموزش، سازماندهی یا کنترل نهادهای حکومتی فعالیت می‌کنند.
استفاده از افراد دارای سوابق خشونت‌آمیز در مأموریت‌های امنیتی، همراه با گسترش ساختارهای شبه‌نظامی در سطح محلات و شهرها، نشانه‌ای از تشدید روند نظامی‌سازی فضای عمومی و افزایش خطر نقض گسترده حقوق بشر در مواجهه با اعتراضات و نارضایتی‌های اجتماعی است.
درخواست‌ها و توصیه‌ها
۱. از گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران و سازوکارهای حقیقت‌یاب سازمان ملل درخواست می‌شود:
- ادعاهای مربوط به آزادی، سازماندهی و به‌کارگیری زندانیان دارای سوابق جرایم خشن در ساختارهای موسوم به «جان‌فدا» را مورد بررسی مستقل قرار دهند.
- موضوع استفاده از نیروهای شبه‌نظامی، نیروهای نیابتی و افراد آزادشده از زندان‌ها در سرکوب اعتراضات را در گزارش‌های آتی خود مستند کرده و مورد پیگیری قرار دهند.
- از دولت ایران درباره مبانی قانونی، تعداد افراد جذب‌شده، شیوه آموزش، ساختار فرماندهی و مأموریت‌های عملیاتی این گردان‌ها توضیح بخواهند.
۲. از دولت‌های عضو سازمان ملل درخواست می‌شود:
- در چارچوب تعهدات حقوق بشری خود، موضوع سازماندهی نیروهای شبه‌نظامی و استفاده از افراد دارای سوابق خشونت‌آمیز در فعالیت‌های امنیتی را در گفت‌وگوها و سازوکارهای دیپلماتیک مرتبط با ایران مطرح کنند.
- امکان اعمال اقدامات محدودکننده هدفمند علیه مسئولان و نهادهایی که در طراحی، سازماندهی یا اجرای برنامه‌های سرکوبگرانه نقش دارند را بررسی کنند.
۳. از سازوکارهای بین‌المللی پاسخگویی و نهادهای قضایی ذی‌صلاح درخواست می‌شود:
- اطلاعات و مستندات مربوط به نقش فرماندهان نظامی، امنیتی و قضایی در سازماندهی و هدایت نیروهای موسوم به «جان‌فدا» را حفظ و مستندسازی کنند.
- در صورت احراز مسئولیت افراد مرتبط با نقض‌های جدی حقوق بشر، امکان استفاده از سازوکارهای پاسخگویی بین‌المللی، از جمله اصل صلاحیت جهانی، را مورد بررسی قرار دهند.
پیوست منابع رسمی رسانه‌های داخلی
- خبرگزاری تسنیم (۲۲ شهریور ۱۴۰۵): اطلاعیه شماره یک قرارگاه جان‌فدا
- خبرگزاری تسنیم (۲۵ شهریور ۱۴۰۵): نشست خبری ساسان زارع درباره سازماندهی ۱۰۰۰ گردان
- خبرگزاری تسنیم (۲۵ شهریور ۱۴۰۵): پوشش رسانه‌ای و پخش تلویزیونی پویش جان‌فدا
- خبرگزاری تسنیم (۲۹ شهریور ۱۴۰۵): رزمایش جان‌فدا در استان فارس
- خبرگزاری تسنیم (۳ مهر ۱۴۰۵): سازماندهی ۱۰۰ گردان در استان البرز (مؤمنی)
- خبرگزاری تسنیم (۱۱ مهر ۱۴۰۵): افتتاح مرکز آموزشی میدان هفت تیر (علی کوثری)
- خبرگزاری ایسنا (۱۱ مهر ۱۴۰۵): آغاز آموزش نظامی ۱۰۰۰ گردان جان‌فدا
- خبرگزاری ایرنا (۱۱ مهر ۱۴۰۵): آغاز آموزش‌های پویش جان‌فدا
- خبرگزاری مهر (۱ مهر ۱۴۰۵): گزارش تصویری افتتاح مرکز آموزشی میدان امام حسین
- خبرگزاری ایسنا (۲۲ شهریور ۱۴۰۵): رزمایش بزرگ جان‌فدا
۱۲.
