خلاصه اجرایی در یک نگاه
- یورش نیروهای گارد و سرکوب فیزیکی در زندان اوین: حملات متعدد نیروهای گارد به بند ۷ زندان اوین، ضرب‌وشتم شدید زندانیان سیاسی (از جمله امیرحسین مرادی)، تخریب و ضبط اموال شخصی، و انتقال غیرقانونی برخی زندانیان به قفس‌ها و مکان‌های نامعلوم.
- محرومیت عمدی از خدمات پزشکی و فوت در بازداشت: فوت بهزاد رضوان‌مهر در زندان مرکزی کرج پس از محرومیت از اعزام به بیمارستان و ارائه خدمات درمانی ناکافی و نگهداری معصومه (فرح) نساجی (۶۴ ساله و بیمار) علی‌رغم تأیید پزشکی قانونی مبنی بر عدم توانایی تحمل کیفر.
- شیوع بیماری‌های تنفسی و عدم رسیدگی در بند زنان: بحران بهداشتی و شیوع گسترده سویه جدید بیماری تنفسی (کرونا) در بند زنان زندان اوین همراه با تنگی نفس شدید زندانیان و بی‌توجهی کامل مسئولان زندان.
- اعتصاب غذای معترضین به نقل‌وانتقالات خودسرانه: اعتصاب غذای مختار آلبوشوکه (در چهاردهمین روز) در اعتراض به خلف وعده مقامات برای بازگرداندن وی به زندان شیبان اهواز و اعتصاب حمایتی حمزه سواری در زندان قزل‌حصار کرج.
- اعمال مجازات‌های ترذیلی و غیرانسانی (شلاق): اجرای حکم ۷۴ ضربه شلاق برای بیش از ۱۰ کارگر معترض پتروپارس هویزه و صدور حکم ۲۰ ضربه شلاق برای محمدجواد محمدزاده تواسانی (دانشجوی بازداشت‌شده اعتراضات دی ۱۴۰۴).
مقدمه
گزارش حاضر، بازتاب‌دهنده تشدید نقض سیستماتیک حقوق بشر و موازین بین‌المللی در زندان‌های جمهوری اسلامی ایران طی ماه‌های اخیر (مرداد تا مهر ۱۴۰۵) است. یافته‌های گردآوری‌شده نشان‌دهنده الگویی سازمان‌یافته از اعمال خشونتی بارز توسط نیروهای گارد زندان، محرومیت‌های عامدانه پزشکی منتهی به سلب حیات، شکنجه‌های جسمی و روحی، و توسل به مجازات‌های غیرانسانی و تحقیرآمیز نظیر شلاق جهت سرکوب جامعه مدنی، معترضان و قشر کارگری است.
- یورش‌های خشونت‌آمیز، اعمال ضرب‌وجرح و ناپدیدسازی قهری (زندان اوین)
( الف) یورش ۲۲ مهر ۱۴۰۵ به سالن ۴ بند ۷:
در جریان حمله نیروهای گارد زندان به سالن ۴ بند ۷، امیرحسین مرادی (زندانی سیاسی) به‌شدت مورد ضرب‌وشتم قرار گرفت. تلاش مأموران برای انتقال وی به مکان نامعلوم با اعتراض سایر زندانیان همراه شد که واکنش خشونت‌آمیزتر نیروهای گارد را به همراه داشت. مأموران چند زندانی را به قفس، برخی زندانیان پس از یورش نیروهای گارد به مکانی موسوم به «قفس» منتقل شدند؛ مکانی که در روایت‌های زندانیان سیاسی به عنوان محل اعمال محدودیت‌های شدید و تنبیه انضباطی شناخته می‌شود، منتقل کرده و سپس به نقطه نامعلومی بردند. تاکنون هیچ اطلاعاتی از وضعیت سلامت و محل نگهداری وی و سایر منتقل‌شدگان ارائه نشده است.
ب) یورش‌های پیشین (مرداد ۱۴۰۵):
- ۱۷ مرداد ۱۴۰۵: ورود حدود ۵۰ مأمور گارد به سالن‌های ۳ و ۴ بند ۷ در ساعت ۱۱ صبح، ضرب‌وشتم زندانیان، تخریب و ضبط وسایل شخصی تهیه شده با هزینه شخصی زندانیان، و خروج اجباری ۴ زندانی سیاسی (امیرحسین مرادی، حسن عمیدی، احسان رستمی و مجتبی تقوی).
- ۱۰ مرداد ۱۴۰۵: یورش نیروهای گارد در ساعت ۱۱:۳۰ به اندرزگاه ۷ بدون ارائه دلیل، ضرب‌وجرح شدید ۳ زندانی سیاسی (امیرحسین مرادی، احسان رستمی و افشین حیرتیان)، ایراد جراحات فیزیکی، پاره کردن لباس‌ها و انتقال زورمدارانه آنان در فضای متشنج بند.
۲. نقض حق حیات و محرومیت‌های درمانی سیستماتیک
الف) فوت بهزاد رضوان‌مهر در اثر ممانعت از درمان (زندان مرکزی کرج):
بهزاد رضوان‌مهر، زندانی سیاسی محبوس در زندان مرکزی کرج، در تاریخ ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ به دلیل محرومیت از درمان تخصصی جان باخت. وی که از بیماری حساسیتی و عفونت گسترده رنج می‌برد، شامگاه ۲۲ مهرماه در پی وخامت حال به بهداری مراجعه کرد، اما کارکنان بهداری تنها به تزریق یک آمپول بسنده کرده و وی را بدون ارزیابی تخصصی یا اعزام به بیمارستان خارج از زندان، به بند بازگرداندند. صبح روز بعد، هم‌بندی‌هایش با پیکر بی‌جان او مواجه شدند. تاکنون اطلاعات مستقلی درباره نوع داروی تزریق‌شده، زمان دقیق مرگ و علت قطعی آن منتشر نشده است.
ب) نگهداری غیرقانونی معصومه (فرح) نساجی در بند زنان اوین:
معصومه نساجی، زندانی سیاسی ۶۴ ساله، با وجود ابتلا به بیماری‌های متعدد (قلبی، آسم شدید، درد مفاصل و استخوان، و احتمال ابتلا به ام‌اس) و تأیید رسمی سازمان پزشکی قانونی مبنی بر عدم توانایی تحمل کیفر، همچنان در حبس نگهداری می‌شود. شرایط نامناسب بهداشتی، تهویه نامناسب و استفاده از شوینده‌های شیمیایی موجب بروز حملات مکرر آسم در وی شده است. با وجود اعلام سازمان پزشکی قانونی مبنی بر عدم تحمل کیفر، اجرای مفاد ماده ۵۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری در مورد وی متوقف مانده است.
ج) شیوع بیماری تنفسی در بند زنان زندان اوین:
در ۲۳ مهر ۱۴۰۵ گزارش‌هایی از شیوع گسترده یک بیماری تنفسی در بند زنان ثبت شده است. تقریباً تمامی زنان محبوس در این بند به این بیماری مبتلا شده و شماری از آنان دچار ابتلا و تنگی نفس شده‌اند، اما از هرگونه رسیدگی پزشکی و امکانات درمانی محروم هستند. منابع مطلع از شیوع گسترده یک بیماری تنفسی با علائم مشابه کرونا در بند زنان خبر داده‌اند. شیوع گسترده بیماری در شرایطی رخ داده که پیش‌تر نیز گزارش‌هایی درباره وضعیت نامناسب بهداشتی و درمانی بند زنان منتشر شده بود.
۳. اعتصاب غذای اعتراض‌آمیز زندانیان سیاسی عرب اهوازی
- مختار آلبوشوکه: زندانی سیاسی عرب اهوازی محکوم به ۲۵ سال حبس، از ۱۴ مهر ۱۴۰۵ در اعتراض به عدم تحقق وعده مسئولان امنیتی جهت بازگرداندن وی به زندان شیبان اهواز دست به اعتصاب غذا زد. وی تا ۲۷ مهر، چهاردهمین روز اعتصاب غذای خود را طی کرده و با وجود بیماری‌های زمینه‌ای نظیر مشکلات کلیوی و فتق، از خدمات درمانی محروم مانده است.
- حمزه سواری: زندانی سیاسی عرب اهوازی محکوم به حبس ابد در زندان قزل‌حصار کرج، از ۲۲ مهر در حمایت از مختار آلبوشوکه دست به اعتصاب غذای حمایتی زد و در ۲۷ مهر، ششمین روز اعتصاب خود را سپری نمود.
۴. صدور و اجرای احکام مجازات‌های تحقیرآمیز و غیرانسانی (شلاق)
الف) اجرای ۷۴ ضربه شلاق برای کارگران پتروپارس هویزه:
در ۱۳ تیرماه ۱۴۰۵، شعبه ۱۰۱ دادگاه کیفری دو هویزه (به ریاست قاضی ملک‌تبار فیروزجانی) بیش از ۱۰ کارگر اخراجی شرکت پتروپارس هویزه را به اتهام «انسداد مسیر» و «ایجاد ضرر و زیان» بابت اعتراض به امنیت شغلی و اخراج خود، به ۷۴ ضربه شلاق تعزیری و ۲۰ میلیون تومان جریمنه نقدی محکوم کرد. این کارگران پیش‌تر به‌دلیل اعتراض به اخراج و تمدیدنشدن قراردادهای کاری خود بازداشت شده بودند. حکم شلاق علیه کارگرانی صادر و اجرا شده است که بسیاری از آنان دارای تحصیلات دانشگاهی و سال‌ها سابقه فعالیت تخصصی در میدان نفتی آزادگان جنوبی بوده‌اند.
ب) محکومیت محمدجواد محمدزاده تواسانی به حبس و شلاق:
محمدجواد محمدزاده تواسانی، دانشجوی ساکن رودسر و از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، توسط دادگاه کیفری لاهیجان به اتهام «اخلال در نظم و آسایش عمومی» به ۶ ماه حبس و ۲۰ ضربه شلاق محکوم شد و هم‌اکنون در زندان ازبرم لاهیجان نگهداری می‌شود. بخش دیگر پرونده وی در دادگاه انقلاب رشت در دست رسیدگی است و جلسه رسیدگی به این بخش از پرونده روز ۲۴ شهریورماه برگزار شد، اما تاکنون رأیی در این خصوص صادر نشده است.
ارزیابی حقوقی و نقض اسناد بین‌المللی
۱. نقض حق حیات (ماده ۶ میثاق ICCPR): عدم ارائه رسیدگی پزشکی مناسب به بهزاد رضوان‌مهر و جان‌باختن وی، نگرانی‌های جدی درباره نقض تعهد دولت نسبت به حفاظت از حق حیات و ارائه مراقبت‌های درمانی ضروری در بازداشت ایجاد می‌کند.
۲. منع شکنجه و رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز (ماده ۷ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و استانداردهای مندرج در کنوانسیون منع شکنجه)
• ضرب‌وشتم فیزیکی زندانیان سیاسی در زندان اوین، انتقال اجباری آنان به قفس و نگهداری در شرایط تحقیرآمیز، می‌تواند مصداق رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز باشد.
• اجرای احکام شلاق: مجازات شلاق بر اساس رویه نهادهای حقوق بشری سازمان ملل و استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر، از مصادیق مجازات ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز تلقی می‌شود و می‌تواند به سطح شکنجه برسد.
• محرومیت عمدی از درمان: تداوم حبس معصومه نساجی علی‌رغم تأیید پزشکی قانونی مبنی بر عدم تحمل کیفر و عدم دسترسی مؤثر به خدمات درمانی مورد نیاز، می‌تواند مصداق رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز و نقض تعهد دولت در حفظ سلامت و کرامت افراد تحت بازداشت باشد.
۳. نقض قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل برای رفتار با زندانیان (قواعد نلسون ماندلا):
- قوانین ۲۴ تا ۳۵: عدم ارائه خدمات درمانی فوری و تخصصی و عدم توجه به وضعیت بهداشتی بند زنان.
- قاعده۱: ممنوعیت رفتارهای تحقیرآمیز و تخریب اموال شخصی زندانیان.
۴. نقض حقوق کارگران و حق اعتراض (میثاق ICESCR): جرم‌انگاری اعتراضات صنفی کارگران پتروپارس و پاسخ به مطالبات شغلی با بازداشت و شلاق، نقض صریح حقوق سندیکایی و کارگری است.
خواسته‌های حقوقی از ارگان‌های سازمان ملل متحد
۱. از گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران:
- درخواست اقدام عاجل (Urgent Appeal) درخواست روشن‌سازی فوری محل نگهداری، وضعیت جسمانی و مبنای قانونی انتقال زندانیان منتقل‌شده به مکان‌های نامعلوم.
- مطالبه رسمی از مقامات ایران جهت آزادی فوری معصومه نساجی و توقف حبس بیماران غیرقابل تحمل کیفر.
۲. از گزارشگر ویژه شکنجه و سایر رفتارها یا مجازات‌های ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز:
- محکومیت علنی اجرای احکام غیرانسانی شلاق علیه کارگران پتروپارس و صدور حکم شلاق علیه دانشجوی معترض محمدجواد محمدزاده تواسانی.
- بررسی وضعیت خشونت گارد زندان اوین و انتقال زندانیان به قفس به‌عنوان مصادیق برجسته شکنجه.
۳. از گزارشگر ویژه حق بر برخورداری از بالاترین استاندارد قابل حصول سلامت جسمی و روانی:
- بررسی وضعیت محرومیت درمانی زندانیان در ایران، به‌ویژه پرونده‌های بهزاد رضوان‌مهر، معصومه نساجی و وضعیت بهداشتی بند زنان زندان اوین.
- درخواست ارائه توضیح از مقامات ایران درباره عدم اجرای توصیه‌های پزشکی قانونی و عدم دسترسی زندانیان به خدمات درمانی تخصصی.
۴. از کمیته حقوق بشر و گروه کاری بازداشت‌های خودسرانه (WGAD):
- بررسی مستقل و مستندسازی مرگ بهزاد رضوان‌مهر در بازداشت و ارزیابی نقش محرومیت درمانی در فوت وی.
- پیگیری وضعیت سلامت و شرایط حبس مختار آلبوشوکه و حمزه سواری در جریان اعتصاب غذا.
۵. از دولت‌های عضو شورای حقوق بشر و اتحادیه اروپا:
- اعمال فشارهای دیپلماتیک برای توقف فوری صدور و اجرای احکام مجازات‌های بدنی (شلاق) در ایران.
- بررسی اعمال تحریم‌های هدفمند حقوق بشری علیه مسئولان دخیل در نقض‌های مستند، از جمله مسئولان مرتبط با محرومیت درمانی زندانیان، اجرای مجازات شلاق و خشونت علیه زندانیان سیاسی. (از جمله قاضی ملک‌تبار فیروزجانی و فرماندهان گارد زندان اوین و کرج).