گزارشهای دریافتی از زندانهای اوین، تهران بزرگ، قزلحصار، دستگرد اصفهان، مرکزی کرج، ملایر و گنبدکاووس نشاندهنده افت شدید استانداردهای زیستی، محرومیتهای درمانی و عدم رعایت مقررات نگهداری زندانیان است. مجموع این شرایط، سلامتی و حیات زندانیان را با خطر مواجه کرده و می تواند مصداق «قتل حکومتی تدریجی» و سلب تدریجی حق حیات باشد.
۱. زندان اوین؛ گرمای بالای ۴۰ درجه، شیوع ساس و انتشار بیماری ویروسی
- وضعیت دما و تهویه: دمای داخل برخی سالنها به بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد میرسد و کولرها کارایی لازم را ندارند. درهای سالنها بسته نگه داشته میشود و مسئولان زندان با ورود پنکه یا کولر آبی با هزینه شخصی زندانیان موافقت نکردهاند.
- عدم رعایت تفکیک جرائم: در بند ۷ اوین، زندانیان سیاسی در کنار محکومان جرائم عمومی و مواد مخدر نگهداری میشوند (تخصیص حدود یکپنجم سالن ۲ به متهمان مواد مخدر).
- شیوع بیماری و آفت بهداشتی: شیوع گسترده ساس و انتشار بیماری ویروسی با علائم تنفسی، گلودرد شدید، بیحالی و ضعف مفرط بدون انجام آزمایشهای تشخیصی یا رسیدگی تخصصی پزشکی گزارش شده است.
۲. زندان تهران بزرگ (فشافویه)؛ تراکم شدید، آب لجنآلود و تجارت مافیایی
اطلاعات دریافتی از تیپ ۵ زندان تهران بزرگ، تصویری نگرانکننده از وجود یک شبکه ساختاریافته توزیع مواد مخدر و نابرابری در شرایط زندگی زندانیان ارائه میدهد:
- تراکم و کفخوابی: حضور حدود ۴۰۰ زندانی در سالنهای ۱۶ اتاقه با ظرفیت ۲۴۰ تخت در تیپ ۵، منجر به کفخوابی گسترده در راهروها و حسینیه و شیوع بیماریهای پوستی و قارچی شده است.
- کیفیت آب و غذا: آب موجود شور و نامناسب گزارش شده و زندانیان مجبور به خرید آب بستهبندیشده با کیفیت پایین (در مواردی همراه با بوی نامطبوع) از فروشگاه زندان هستند. کیفیت غذا و نان پایین توصیف شده و منجر به بروز ناراحتیهای گوارشی گشته است.
- اتاقهای VIP و توزیع مواد مخدر: گزارشها از اختصاص ۴ اتاق از ۱۶ اتاق هر سالن به عنوان اتاقهای اختصاصی (VIP) برای زندانیان دارای توان مالی و فعالیت شبکهای جهت ورود و توزیع مواد مخدر با گردش مالی بالا حکایت دارد.
- محدودیت ملاقات: زمان انتظار برای دریافت نوبت ملاقات حضوری خانوادهها ۳ تا ۴ ماه گزارش شده است.
۳. زندان قزلحصار؛ تراکم ۲۰۰ نفری در یک سوئیت و اجرای اعدامهای نمایشی
گزارشها از زندان قزلحصار نشان میدهد که از نیمه فروردینماه ۱۴۰۵، با انتقال گسترده بازداشتشدگان از زندانهای اوین و تهران بزرگ (فشافویه) به قزلحصار، جمعیت یک سوئیت بسته از حدود ۳۰ تا ۴۰ نفر به بیش از ۲۰۰ نفر افزایش یافته است. در میان منتقلشدگان، افرادی نیز حضور دارند که پیشتر در بند ۲۰۹ زندان اوین، بازداشتگاه امنیتی تحت مدیریت وزارت اطلاعات، نگهداری و بازجویی شده بودند.
- خوابیدن نوبتی و سلولهای دربسته: ظرفیت محدود باعث شده زندانیان شبها توان درازکشیدن همزمان نداشته باشند و بهصورت نوبتی یا نشسته استراحت کنند. درهای سلولها بهطور کامل بسته بوده و زندانیان از حداقل هواخوری، تماس تلفنی و ملاقات محروم هستند.
- شکنجه روانی و اعدام نمایشی: زندانیان منتقلشده از بند ۲۰۹ وزارت اطلاعات گزارش دادهاند که علاوه بر نگهداری در سلولهای بسیار کوچک و محرومیت از آب و غذای سالم، با تهدید به اعدام و اجرای اعدامهای نمایشی جهت اخذ اعترافات اجباری مواجه شدهاند.
- ایزوله خبری در شرایط اضطراری: قطع کامل ارتباط زندانیان با بیرون در همزمانی با شرایط جنگی موجب ایجاد شکنجه و فشار روانی مضاعف بر آنان شده است.
۴. زندان دستگرد اصفهان؛ بیش از ۱۰ هزار محبوس در ظرفیت ۴ هزار نفری
- ازدحام جمعیت: حضور بیش از ۱۰ هزار زندانی در برابر ظرفیت ۴ تا ۵ هزار نفری، منجر به کمبود فضای استراحت و فشار بر امکانات شده است.
- برخورد فیزیکی و محرومیت پزشکی: گزارشهایی از برخورد فیزیکی، بستن دستبند، ضربوشتم، محرومیت بیماران و سالمندان از خدمات درمانی و تهدید معترضان به انتقال به سلول انفرادی دریافت شده است.
۵. زندانهای کرج، ملایر و گنبدکاووس؛ آلودگی فاضلاب و بحران زیستی
- زندان مرکزی کرج (بند ۲): نگهداری ۳۰۰ تا ۴۰۰ زندانی (عمدتاً از بازداشتشدگان قیام دیماه) در شرایط به شدت متراکم و آلوده، غارت وسایل سرمایشی خریداریشده توسط خود زندانیان، توزیع مواد مخدر صنعتی توسط عوامل حکومتی، و اختصاص تنها ۲ ساعت حمام در هفته که منجر به بروز مواردی از بیماریهای عصبی و خودکشی شده است.
- زندان ملایر: شیوع عمومی یک بیماری ویروسی شدیدی (مشابه کرونا) با وجود گذشت یک هفته از ابتلای عمومی و وخامت حال برخی از بیماران، از پزشک و دارو خبری نیست، سوءتغذیه مفرط، و نبود مطلق پزشک و دارو جان زندانیان را کاملا و عامدانه به خطر انداخته است.
- زندان گنبدکاووس: بالا زدن فاضلاب در بند عمومی و رهاسازی زندانیان در محیط آلوده بدون هیچگونه اقدام بهداشتی یا عمرانی.
تحلیل حقوقی و موارد صریح نقض قوانین داخلی و بینالمللی
اقدامات و شرایط احرازپذیر در این گزارشها، نقض فاحش، ساختاری و مستمر تعهدات حقوق بشری جمهوری اسلامی ایران است:
۱. نقض حق حیات و منع شکنجه و رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز (مواد ۶ و ۷ میثاق ICCPR): محرومسازی عامدانه و مستمر زندانیان از مراقبتهای پزشکی ضروری، آب آشامیدنی سالم، غذای کافی و شرایط مناسب نگهداری، از جمله رها کردن آنان در گرمای بالای ۴۰ درجه و بدون تهویه و سرمایش مؤثر، نقض تعهدات جمهوری اسلامی ایران تحت مواد ۶ و ۷ میثاق است. این محرومیتها در حالی اعمال میشود که بنا بر گزارشهای دریافتی، امکانات بهتر و حتی شرایط اقامت اختصاصی در برابر پرداخت پول برای برخی زندانیان فراهم میشود؛ بنابراین مسئله صرفاً ناتوانی یا کمبود امکانات نیست، بلکه الگوی تبعیضآمیز و عامدانه محرومسازی زندانیان از نیازهای اساسی است. استمرار این وضعیت، بهویژه در مواردی که مسئولان از خطرات ناشی از آن آگاه بوده و عمداً از رفع آنها خودداری میکنند، مصداق رفتار بیرحمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز و در موارد واجد شرایط، شکنجه است و جان زندانیان را در معرض خطر مستقیم قرار میدهد. این وضعیت در مجموع، مصداق سلب تدریجی حق حیات و آنچه در این گزارش «قتل حکومتی تدریجی» نامیده میشود است.
۲. عدم رعایت قواعد حداقل استانداردهای سازمان ملل برای رفتار با زندانیان (قواعد نلسون ماندلا):
- قواعد ۲۲ تا ۲۶: الزام به تأمین غذای کافی و دارای ارزش غذایی مناسب، دسترسی به آب آشامیدنی و ارائه خدمات و مراقبتهای پزشکی و بهداشتی مناسب.
- قواعد ۱۲ تا ۱۷: الزام به تأمین شرایط مناسب اقامت و خواب، از جمله رعایت الزامات بهداشتی، فضای کافی، روشنایی، گرمایش و تهویه مناسب و امکانات لازم برای حفظ بهداشت شخصی.
- قاعده ۱۱ (تفکیک دستههای زندانیان): الزام به تفکیک دستههای مختلف زندانیان با توجه به جنسیت، سن، سابقه کیفری، وضعیت حقوقی و علت قانونی بازداشت و نیازهای درمانی آنان؛ از جمله تفکیک متهمانِ محاکمهنشده از محکومان و زندانیان مدنی از زندانیان
۳. نقض ماده ۷ کنوانسیون ضد شکنجه (UNCAT): اجرای «اعدامهای نمایشی» و تهدید به مرگ برای اخذ اعتراف، مصداق مستقیم شکنجه شدید روانی است.
۴. نقض قوانین داخلی (آییننامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، مصوب ۱۴۰۰):
- مواد ۱۱۷ و ۱۱۸: الزام سازمان به تأمین و اجرای خدمات بهداشتی و درمانی، مراقبت مداوم بهداشتی، مداخلات زودرس درمانی و دسترسی زندانیان به خدمات بهداشتی و درمانی.
- ماده ۱۲۱: الزام واحد بهداشت و درمان به کنترل و مقابله با بیماریهای مسری و آفتهای بهداشتی، از جمله حشرات و جوندگان موذی، و انجام اقدامات بهداشتی لازم در صورت بروز آلودگی.
- ماده ۱۲۸: تصریح به اینکه دسترسی به آب شرب سالم برابر استانداردهای بهداشتی حق زندانی است و تکلیف صریح سازمان به تأمین آن در هر مؤسسه.
- مواد ۱۵۳ و ۱۵۴: الزام به تأمین مواد اولیه مرغوب و باکیفیت و ارائه غذای دارای کالری و ویتامین کافی، همراه با آب آشامیدنی سالم، و رعایت برنامه غذایی مصوب.
- ماده ۱۵۶: الزام به نظارت بر کمیت و کیفیت تجهیزات و ملزومات بهداشتی، پزشکی، دارویی و غذایی و تمام مراحل تهیه، نگهداری، توزیع و مصرف آنها.
- ماده ۱۵۷: الزام مدیران کل زندانها و رؤسای مؤسسات به اولویت دادن به امکانات رفاهی، از جمله وسایل سرمایشی و گرمایشی، و تصریح به اولویت زندانیان سیاسی و مطبوعاتی، سالمندان و بیماران.
ضرورت اتخاذ تدابیر عملی و بازدارنده برای توقف «قتل حکومتی تدریجی» زندانیان
وضعیت اسفبار زندانهای ایران نشان میدهد که الگوی سرکوب و بدرفتاری حکومت از محیط بازجویی به محیط عمومی بندها گسترش یافته و محرومیتهای زیستی، بهداشتی و درمانی به ابزاری برای فرسایش جسمی و روانی، شکستن مقاومت و در مواردی به خطر انداختن مستقیم جان زندانیان تبدیل شده است.
از اینرو ضروری است که جامعه جهانی، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران و تمامی دولتهای متعهد به موازین بینالمللی از سطح ابراز تأسف و صدور بیانیههای تشریفاتی فراتر رفته و اقدامات فوری، عینی و بازدارنده زیر را در دستور کار قرار دهند:
- دسترسی و نظارت بینالمللی فوری: اعمال فشار بر جمهوری اسلامی برای فراهم کردن دسترسی مؤثر، مستقل و بدون محدودیت به زندانها برای نهادهای ذیصلاح بینالمللی، از جمله کارشناسان سازمان ملل و کمیته بینالمللی صلیب سرخ، مطابق مأموریت و سازوکار حقوقی هر یک؛ از جمله پذیرش بازدیدهای بدون اطلاع قبلی از مراکز بازداشت و تضمین دسترسی به زندانیان بدون حضور مأموران امنیتی.
- مشروطسازی مناسبات دیپلماتیک و اقتصادی: استفاده هدفمند از اهرمهای دیپلماتیک، سیاسی و اقتصادی و مشروط کردن برخی مناسبات و همکاریها به توقف فوری شکنجه و سایر رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز، رعایت استانداردهای قانونی تفکیک و طبقهبندی زندانیان و تضمین دسترسی فوری زندانیان بیمار و در معرض خطر به خدمات درمانی؛ همچنین آزادی زندانیانی که ادامه حبس آنان با توجه به وضعیت وخیم جسمی یا روانی، جان یا سلامت آنان را به طور جدی به خطر میاندازد.
- مستندسازی و پیگرد کیفری: مستندسازی دقیق نقش و مسئولیت قضات، مدیران زندانها، مأموران و سایر مقامهای مسئول در اعمال و ترک فعلهای مورد گزارش و ارزیابی آنها از منظر شکنجه، رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز، نقض حق حیات و، در صورت احراز عناصر لازم، جنایت علیه بشریت؛ و استفاده از تمامی سازوکارهای موجود برای تعقیب کیفری، از جمله اعمال صلاحیت جهانی توسط دادگاههای ملی کشورهای دارای قوانین مربوط.