اعدام، بازداشت خودسرانه و تبعیض ساختاری در خوزستان
عربهای اهوازی یکی از بزرگترین اقلیتهای قومی ایران هستند که عمدتاً در استان خوزستان زندگی میکنند. با وجود سکونت در یکی از غنیترین مناطق کشور از نظر منابع نفت، گاز و سایر ثروتهای طبیعی، بسیاری از جوامع عرب اهوازی با فقر، بیکاری، تخریب محیط زیست و حاشیهنشینی سیاسی مواجهاند.
در دو سال گذشته، نگرانیها درباره اعدامها، احکام اعدام، بازداشتهای خودسرانه، مرگ در بازداشت، محدودیت حقوق فرهنگی و تبعیض اقتصادی افزایش یافته است. سازمانهای حقوق بشری، کارشناسان سازمان ملل و گزارشهای محلی به الگوهای سرکوبی اشاره کردهاند که فعالان عرب، زندانیان، نویسندگان، شاعران، روزنامهنگاران و شهروندان عادی را هدف قرار داده است.
پروندههای مستندشده در این گزارش نشان میدهد که نگرانیها تنها به یک حوزه محدود نمیشود، بلکه طیفی از حقوق بنیادین از جمله حق حیات، منع شکنجه، دادرسی عادلانه، حقوق فرهنگی و دسترسی برابر به منابع اقتصادی و زیستمحیطی را در بر میگیرد.
سرکوب امنیتی و بازداشتهای خودسرانه
عملیات امنیتی علیه جوامع عرب اهوازی از اواخر سال 1403 و اوایل سال 1404 تشدید شد. موجی از بازداشتها در اهواز، شادگان، رامشیر، کوت عبدالله و خرمشهر گزارش شد که فعالان مدنی، پژوهشگران، نویسندگان، روزنامهنگاران، فعالان محیط زیست و چهرههای اجتماعی را هدف قرار داد.
در میان بازداشتشدگان نامهایی چون سعید اسماعیل مزرعه، نویسنده و پژوهشگر اهوازی، میلاد بحری، خبرنگار و عکاس اهل شادگان، سید هاشم موسوی و دهها شهروند عرب دیگر دیده میشود. گزارشها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی با یورش به منازل، وسایل شخصی را ضبط و افراد را به مکانهای نامعلوم منتقل کردهاند.
دادستان اهواز نیز از بازداشت 182 نفر در قالب یک طرح امنیتی خبر داد. با این حال، مستندسازیهای حقوق بشری نشان میدهد که بسیاری از افراد بازداشتشده در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و مدنی فعالیت داشتند و ارتباطی با اقدامات خشونتآمیز نداشتند. همچنین گزارشهایی درباره انتقال بازداشتشدگان به بازداشتگاههای امنیتی و اعمال فشارهای روحی و روانی منتشر شده است.
جدول 1: نمونههایی از بازداشتهای خودسرانه و سرکوب فرهنگی
| نام | تاریخ | موضوع |
| مصطفی هلیجی | 2025 | شاعر و فعال مدنی؛ بعداً به 13 سال زندان محکوم شد |
| رضا حزباوی | 2025 | شاعر و فعال فرهنگی؛ بازداشت طولانیمدت |
| محمد عسکراوی | ژوئیه 2025 | شاعر 16 ساله؛ بازداشت به دلیل فعالیت فرهنگی |
| سعید اسماعیل مزرعه | ژانویه 2025 | نویسنده و پژوهشگر بازداشتشده در اهواز |
| میلاد بحری | ژانویه 2025 | خبرنگار و فعال مدنی بازداشتشده |
| سید هاشم موسوی | ژانویه 2025 | زندانی سیاسی سابق؛ بازداشت مجدد |
| امین مطوری | فوریه 2025 | فعال سابقاً زندانی؛ بازداشت مجدد |
| دهها فعال عرب | 2024–2025 | موج بازداشت در اهواز، رامشیر، شادگان و خرمشهر |
احکام اعدام، اعدامها و مرگ در بازداشت
استفاده از مجازات اعدام علیه زندانیان عرب اهوازی همچنان یکی از جدیترین نگرانیهای حقوق بشری در این دوره است.
رضا عبدالی، شهروند 35 ساله عرب اهوازی، در فوریه 2025 بازداشت و در ژوئیه همان سال به اعدام محکوم شد. دیوان عالی کشور نیز در نوامبر 2025 این حکم را تأیید کرد. اطلاعات منتشرشده بعدی حاکی از نگرانی درباره شکنجه، اعترافات اجباری و نبود شواهد کافی برای اثبات ارتکاب اعمال خشونتآمیز است.
پروندههای مسعود جامعی و علیرضا مرداسی نیز توجه نهادهای بینالمللی را جلب کرده است. این دو زندانی با اتهامات امنیتی سنگین روبهرو بودهاند و گزارشهایی از شکنجه، نگهداری طولانیمدت در سلول انفرادی، محرومیت از وکیل منتخب و بیتوجهی پزشکی در پروندههای آنان مطرح شده است.
مهمترین پرونده اعدام در این دوره، اعدام شش زندانی عرب اهوازی در زندان سپیدار اهواز در 12 مهر 1404 بود. این افراد شامل علی مجدم، معین خنفری، محمدرضا مقدم، سالم موسوی، عدنان غبیشاوی و حبیب دریس بودند.
بر اساس گزارشها، این زندانیان اتهامات وارده را رد کرده و اعلام کرده بودند که اعترافات آنان تحت شکنجه اخذ شده است. همچنین نگرانیهایی درباره رعایت نشدن اصول دادرسی عادلانه و اطلاعرسانی نکردن به خانوادهها پیش از اجرای احکام مطرح شد.
از جمله نگرانکنندهترین موارد، پرونده علی مجدم بود که بنا بر گزارشها برای وادار شدن به اعتراف تلویزیونی شاهد شکنجه اعضای خانواده خود بوده است.
جدول 2: احکام اعدام، اعدامها و مرگ در بازداشت
| نام | تاریخ | موضوع |
| رضا عبدالی | 2025 | حکم اعدام؛ نگرانی درباره شکنجه و اعتراف اجباری |
| مسعود جامعی | 2025–2026 | حکم اعدام؛ نگرانی درباره شکنجه و دادرسی عادلانه |
| علیرضا مرداسی | 2025–2026 | حکم اعدام؛ نگرانی درباره شکنجه و محرومیت پزشکی |
| علی مجدم | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| معین خنفری | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| محمدرضا مقدم | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| سالم موسوی | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| عدنان غبیشاوی | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| حبیب دریس | مهر 1404 | اعدام در زندان سپیدار |
| حسن سعیدی | مهر 1404 | مرگ در بازداشت؛ گزارشهایی از شکنجه |
| امیر عبدالنور نیسی | آبان 1404 | مرگ در زندان بر اثر بیتوجهی پزشکی |
| حسین قوی (سیلاوی) | اسفند 1404 | مرگ در بازداشتگاه اطلاعات سپاه |
| هاشم عیدانی | آبان 1404 | کشته شدن در عملیات امنیتی |
حقوق فرهنگی و زبانی
عربی زبان مادری بخش قابل توجهی از جمعیت خوزستان است، اما آموزش رسمی به زبان عربی در مدارس دولتی همچنان محدود است. فعالان عرب اهوازی سالهاست خواستار اجرای حقوق زبانی و آموزش زبان مادری هستند.
پروندههای مصطفی هلیجی و رضا حزباوی نشان میدهد که فعالیتهای ادبی و فرهنگی نیز میتواند با برخورد امنیتی مواجه شود. هر دو به دلیل فعالیتهای فرهنگی و هویتی با بازداشت و فشارهای قضایی روبهرو شدند.
پرونده محمد عسکراوی از اهمیت ویژهای برخوردار است. این شاعر 16 ساله عرب اهوازی به دلیل اشعاری درباره هویت عربی و حقوق زبانی بازداشت شد. این پرونده همزمان موضوع حقوق کودک، آزادی بیان و حقوق فرهنگی را مطرح میکند.
تبعیض اقتصادی و تخریب معیشت
با وجود نقش کلیدی خوزستان در اقتصاد نفت و گاز ایران، بسیاری از مناطق عربنشین با بیکاری، ضعف خدمات عمومی و فرصتهای محدود اقتصادی مواجهاند.
یکی از برجستهترین پروندههای این دوره، پرونده احمد بالدی، دانشجوی 20 ساله عرب اهوازی است.
احمد بالدی در 11 آبان 1404 پس از تخریب دکه خانوادگی آنان توسط مأموران شهرداری و نیروی انتظامی در اهواز دست به خودسوزی زد و چند روز بعد جان باخت.خانواده او اعلام کردند که این دکه بیش از 25 سال فعالیت قانونی داشته و تنها منبع درآمد خانواده بوده است. پس از مرگ احمد، اعتراضاتی در اهواز شکل گرفت و گزارشهایی از فشار بر فعالان و شهروندانی که درباره این حادثه اطلاعرسانی کرده بودند منتشر شد.
این پرونده به نمادی از نارضایتی نسبت به محرومیت اقتصادی، رویههای اداری و نبود راهکارهای مؤثر برای احقاق حقوق شهروندان تبدیل شد.
محیط زیست، حق آب و هورالعظیم
بحران محیط زیست یکی از مهمترین چالشهای حقوق بشری برای جوامع عرب اهوازی است.
در مارس 2025، کارشناسان سازمان ملل نسبت به تخریب تالاب هورالعظیم و پیامدهای آن برای ساکنان منطقه ابراز نگرانی کردند. این تالاب نقش مهمی در معیشت، کشاورزی، صیادی و حفظ اکوسیستم منطقه دارد.
انتقال آب، سدسازی، فعالیتهای صنعتی و سوءمدیریت زیستمحیطی از عوامل اصلی کاهش منابع آبی و آسیب به زمینهای کشاورزی عنوان شدهاند.
ریزگردها، آلودگی آب و تخریب تالابها نیز آثار جدی بر سلامت عمومی و کیفیت زندگی مردم منطقه گذاشته است. در کنار تبعیض اقتصادی و فشارهای امنیتی، این مشکلات آثار نامتناسبی بر جوامع عرب اهوازی بر جای گذاشتهاند.
نگرانیهای بینالمللی و تحلیل حقوق بشری
نهادهای بینالمللی حقوق بشر بارها نسبت به وضعیت زندانیان و فعالان عرب اهوازی ابراز نگرانی کردهاند.
در ژانویه 2026، گزارشگران ویژه سازمان ملل درباره پروندههای رضا عبدالی، مسعود جامعی، علیرضا مرداسی و دیگر زندانیان با مقامات ایران مکاتبه کردند. این مکاتبه به نگرانیهایی درباره مجازات اعدام، شکنجه، سلول انفرادی طولانیمدت و محدودیت دسترسی به وکیل اشاره داشت.
عفو بینالملل نیز درباره اعدام شش زندانی عرب اهوازی در زندان سپیدار هشدار داده و نگرانی خود را نسبت به اعترافات اخذشده تحت شکنجه و روندهای دادرسی ناعادلانه اعلام کرده بود.
پروندههای مطرحشده در این گزارش با حقوق بنیادینی چون حق حیات، منع شکنجه، منع بازداشت خودسرانه، دادرسی عادلانه، حقوق فرهنگی، حقوق اقلیتها، حق دسترسی به آب و حق برخورداری از سطح مناسب زندگی ارتباط مستقیم دارند.
نتیجهگیری و فراخوان به اقدام
پروندههای مطرحشده در این گزارش نشان میدهد که عربهای اهوازی همچنان با مجموعهای از فشارهای امنیتی، قضایی، فرهنگی، اقتصادی و زیستمحیطی مواجه هستند.
حکم اعدام رضا عبدالی، پروندههای مسعود جامعی و علیرضا مرداسی، اعدام شش زندانی در زندان سپیدار، مرگ حسن سعیدی، امیر عبدالنور نیسی و حسین قوی، کشته شدن هاشم عیدانی، بازداشت فعالان فرهنگی و پرونده احمد بالدی همگی بخشی از تصویری گستردهتر از وضعیت حقوق بشر در میان عربهای اهوازی را نشان میدهد.
نهادهای بینالمللی حقوق بشر، سازوکارهای سازمان ملل و ناظران مستقل باید به رصد مستمر این وضعیت ادامه دهند و برای پاسخگویی در قبال موارد نقض حقوق بشر تلاش کنند.
رژیم حاکم بر ایران باید به اجرای اعدامها، شکنجه، بازداشتهای خودسرانه و سرکوب حقوق اقتصادی، فرهنگی، زیستمحیطی و اجتماعی عربهای اهوازی پایان دهد.