جمهوری اسلامی در ایران چگونه نیروهای سرکوبگر را تربیت و عضوگیری می‌کند؟

فصل اول: طرح صالحین؛ تبیین نظام تربیتی ایدئولوژیک و ریشه‌های طرح  

هر نظام سیاسی یا مکتب ایدئولوژیک برای حفظ ارزش‌های خود، سیستم تربیتی ویژه‌ای را طراحی می‌کند. اما آنچه مرام تربیتی جمهوری اسلامی در ایران را از الگوهای متعارف متمایز می‌سازد، فرآیند هدفمند پرورش انسان‌هایی است که به عنوان بازوهای ایدئولوژیک و اجرایی حاکمیت، وظیفه نفوذ فکری در جامعه، تقابل با منتقدان و مشارکت مستقیم در ارگان‌های سرکوب داخلی را بر عهده می‌گیرند.

پیش از این، به فرآیند جامعه‌پذیری سیاسی و شستشوی مغزی کودکان در مدارس پرداخته شده بود؛ فرآیندی که از سنین پایه، وفاداری فکری به نظام را تزریق می‌کند. در این گزارش ویژه، به یکی دیگر از کلیدی‌ترین و منسجم‌ترین واحدهای کادرسازی این حکومت می‌پردازیم که وظیفه اصلی آن، جذب، غربالگری و در نهایت عضوگیری نیروهای میدانی برای بسیج و لایه‌های فکری حاکمیت است: «طرح صالحین بسیج» یا «شبکه تربیتی صالحین».

تاریخچه، شکل‌گیری و بسترهای توسعه

• در جمهوری اسلامی این شبکه در ادبیات رسمی بسیج به عنوان یک نظام تربیتی، معرفتی و سازمانی معرفی می‌شود که محور عملیاتی آن «حلقه صالحین» است. ریشه‌های اولیه این الگوی حلقه‌ای به تجربه‌های کادرسازی مسجدی پیشین، به‌ویژه در استان خوزستان بازمی‌گردد. بر اساس ساختار رسمی، طراح و بنیان‌گذار اصلی فرآیند حلقه‌های صالحین بسیج، «حجت‌الاسلام سعید دسمی» است که این مدل را ابتدا در مساجد اهواز و استان خوزستان پایه‌گذاری کرد و سپس به کل کشور تعمیم داده شد. با این حال، بررسی سیر تطور آن نشان می‌دهد که توسعه سراسری این طرح، یک واکنش ساختاری به بحران‌های مشروعیت سیاسی بوده است:

• اواخر دهه ۱۳۸۰ (صورت‌بندی پس از بحران): برنامه‌ریزی و صورت‌بندی ایدئولوژیک این طرح به سال ۱۳۸۸ بازمی‌گردد. حکومت پس از وقایع انتخابات ریاست‌جمهوری دهم، با هدف بازآرایی نظام آموزش فکری اعضای بسیج و کنترل خلاءهای عقیدتی، اقدام به گسترش این الگو کرد.
• اوایل دهه ۱۳۹۰ (تثبیت و توسعه ملی): آغاز اجرای سراسری این طرح از حدود سال ۱۳۹۰ کلید خورد و از آن زمان به بعد، به عنوان یک شبکه مویرگی در سطح ملی تثبیت و توسعه یافت.

فصل دوم: کالبدشکافی ساختار، ارکان و هرم سازمانی حلقه‌ها

تعریف، ابعاد و ویژگی‌های «حلقه صالحین»

حلقه صالحین در ظاهر، یک جمع فرهنگی-تربیتیِ ۵ تا ۱۵ نفره از افراد هم‌سن یا هم-سطح (نوجوانان، جوانان و بزرگسالان) است که در بسترهایی چون مساجد، پایگاه‌های مقاومت بسیج، مدارس، دانشگاه‌ها یا دیگر رده‌های بسیج تشکیل می‌شود. این حلقات در ظاهر با هدف رشد معنوی، رفتاری و فکری اعضا شکل می‌گیرند و واجد کارکردهای اعلام‌شده‌ای مثل هویت‌سازی، مهارت‌آموزی، گفتمان‌سازی و کادرسازی هستند.

ویژگی‌های اصلی و اجرایی حلقه‌ها:

• گروه‌های کوچک و منظم: جلسات به صورت جمع‌های محدود برگزار می‌شود تا کنترل فکری آسان‌تر باشد.
• محوریت گفت‌وگو و تجربه‌محوری: این حلقات بر خلاف کلاس‌های درس سنتی، مبتنی بر پرسش و پاسخ و مدیریت بحث هستند تا اعضا احساس فرودستی نکنند و ایده را راحت‌تر بپذیرند.
• تمرکز بر هدایت اخلاقی و رفتاری: تلاش می‌شود سبک زندگی و چارچوب‌های رفتاری اعضا تحت نظارت قرار گیرد.

ویژگی‌های اصلی مربی یا سرگروه حلقه

در توصیف‌های رسمی، مربی یا سرگروه به عنوان رکن اصلی هدایت محتوایی و سازمانی شناخته می‌شود. مربیان این طرح معمولاً دارای ویژگی‌های مشترک زیر هستند:

1. الگوی رفتاری بودن: مربی باید قبل از هر چیز، خودش اهل اخلاق، نظم، دین‌داری و رفتارهای مورد تأیید نظام باشد تا بتواند نقش کاریزماتیک ایفا کند.
2. توانایی ارتباط‌گیری بالا: ایجاد رابطه‌ای صمیمی، امن و قابل اعتماد با نوجوانان و جوانان جهت نفوذ عمیق در لایه‌های روانی آن‌ها.
3. قدرت هدایت گفت‌وگو: مهارت در مدیریت بحث و کارگاهی اداره کردن جلسات، به جای سخنرانی‌های یک‌طرفه.
4. آشنایی با مبانی دینی و اخلاقی: تسلط در حد پاسخ‌گویی به شبهات و ارائه پاسخ‌های ساده، قابل فهم و جهت‌دار به سوالات اعضا.
5. توانایی حل مسئله و مشاوره اولیه: ورود به مسائل تحصیلی، خانوادگی یا اجتماعی اعضا برای تبدیل کردن حلقه به پناهگاه و مرجع اصلی فرد.
6. تعهد و استمرار: حضور پایدار و مسئولیت‌پذیر، چرا که این حلقه‌ها با حضور مقطعی شکل نمی‌گیرند و نیاز به رابطه‌ای مستمر دارند.

مربی حلقه صالحین کجا تربیت می‌شود؟

مسیر تأمین و پرورش مربیان معمولاً از چهار مجرای اصلی عبور می‌کند:

• دوره‌های تربیتی سازمان بسیج: مربیان در دوره‌های رسمی شامل دوره سرگروهی، دوره مربی‌گری تربیتی، کارگاه‌های مهارت ارتباطی و دوره‌های معرفتی/اخلاقی آموزش می‌بینند.
• مساجد و پایگاه‌های فرهنگی: کسب تجربه عملی از طریق فعالیت در مساجد و هیئت‌های مذهبی محلی.
• سیستم استاد-شاگردی (اساتید و مربیان ارشد): مربیان تازه‌کار مدتی زیر نظر یک مربی ارشد فعالیت می‌کنند تا تجربه عملی پیدا کنند.
• مطالعه شخصی هدایت‌شده: رشد فردی از طریق کتاب‌های اخلاقی، روان‌شناسی مذهبی و مباحث دینی مصوب.

هرم سازمانی و ساختار جلسات

این نظام تربیتی در قالب یک شبکه هرمی و چندسطحی به شرح زیر مدیریت می‌شود:

1. مربی (مربی کل / مربی ارشد): مسئول تربیت سرگروه‌ها، طراحی برنامه‌های تربیتی و نظارت بر کیفیت حلقه‌ها.
2. سرگروه (هدایت‌کننده حلقه): اداره‌کننده جلسات، ارتباط نزدیک و پیگیری تربیتی و اخلاقی اعضا به صورت هفتگی.
3. اعضای حلقه (متربیان): جمع‌های ۵ تا ۱۵ نفره که در گفت‌وگوها، تکالیف تربیتی و فعالیت‌های جمعی شرکت می‌کنند.

فرآیند استاندارد یک جلسه یک‌ساعته:

• شروع و احوال‌پرسی (۵–۱۰ دقیقه): ایجاد صمیمیت و بررسی وضعیت روحی و هفتگی اعضا.
• تلاوت یا متن الهام‌بخش (۵ دقیقه): خواندن یک آیه، حدیث یا متن اخلاقی کوتاه جهت فضاسازی معنوی.
• بحث اصلی (۳۰–۴۵ دقیقه): گفت‌وگو و پرسش و پاسخ هدایت‌شده درباره موضوع مشخص جلسه.
• جمع‌بندی و تکلیف تربیتی (۵–۱۰ دقیقه): تعیین یک تمرین اخلاقی، رفتاری یا مطالعه کوتاه برای هفته آینده.

منابع فکری و مراجع تدریس در حلقه‌ها (پانویس شماره ۱- لینکها)

محتوای تزریق‌شده به این حلقه‌ها از فیلتر کتاب‌های مشخصی می‌گذرد که مستقیماً توسط معاونت تعلیم و تربیت بسیج تدوین شده یا از متون سنتی گزینش شده‌اند:

• کتابچه‌های راهنمای «طرح تربیتی صالحین» و «مربی صالحین» (سازمان بسیج).
• کتاب‌های فقهی و اخلاقی: «چهل حدیث» امام خمینی، «جهاد با نفس» (گزیده بحارالانوار).
• کتاب‌های تبیین ایدئولوژی: «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» (علی خامنه‌ای) و «آیین زندگی (اخلاق کاربردی)».

یادداشت به خواننده ۱: کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» مجموعه سخنرانی‌های علی خامنه‌ای در سال ۱۳۵۳ (قبل از انقلاب) است که در سال‌های اخیر به عنوان یکی از اصلی‌ترین متون و منابع آموزشی در حلقه‌های صالحین بسیج، دوره‌های ولایت و فرآیندهای کادرسازی حاکمیت تعیین شده است و نیروهای عقیدتی-سیاسی موظف به بازخوانی و مباحثه روی آن هستند.

یادداشت به خواننده ۲: کتاب «آیین زندگی (اخلاق کاربردی)» یک کتاب درسی با گردش گسترده، نوشتهٔ پژوهشگر اسلامی، احمدحسین شریفی است که در دوره‌های دانشگاهی اخلاق اسلامی در ایران تدریس می‌شود. اگرچه این کتاب خود را به عنوان تلفیقی از فلسفهٔ اخلاق کلاسیک اسلامی و راهنمای عملی برای زندگی معاصر معرفی می‌کند، اما ساختار و محتوای آن به شدت منعکس‌کنندهٔ انتظارات هنجاری دکترین اخلاقیِ رسمی جمهوری اسلامی است. این کتاب الزامات اخلاقی را در پنج حوزه سازماندهی می‌کند: رفتار دانشگاهی، رفتار حرفه‌ای و اقتصادی، روابط اجتماعی، زندگی خانوادگی، و مشارکت مدنی-سیاسی؛ که هر یک در چارچوب تفسیرهای مورد تأیید حکومت از اخلاق فضیلت اسلامی تبیین شده‌اند. در عمل، این کتاب درسی نه تنها به عنوان راهنمایی برای اخلاق فردی، بلکه به عنوان ابزاری برای جامعه‌پذیری ایدئولوژیک عمل می‌کند و اَشکالی از رفتار مدنی و تعهد سیاسی را ترویج می‌نماید که با ارزش‌ها و انتظارات وفاداریِ حاکمیت همسو هستند. این نقش دوگانه، کتاب مذکور را در نقطهٔ تلاقی آموزش اخلاقی و حکمرانی اخلاقیِ دولت‌محور قرار می‌دهد.

• سایتهای رسمی بسیج شامل پایگاه اطلاع رسانی طرح صالحین و معاونت تعلیم و تربیت بسیج

فصل سوم: فرآیند مشروع‌سازی سرکوب و تدریس «بصیرت سیاسی» در جمهوری اسلامی

آیا در حلقه‌های صالحین آموزش رسمی سرکوب وجود دارد؟ (پانویس شماره ۲- جزئیات  و تکنیکها)

پاسخ دقیق علمی و اسنادی به این سوال منفی است. در هیچ سند رسمی، آیین‌نامه یا برنامه آموزشی مصوب در حلقه‌های صالحین، آموزش‌های عملیاتی و امنیتی نظیر «برخورد با معترضان»، «کنترل جمعیت»، «تکنیک‌های بازداشت» یا «تاکتیک‌های رزمی» وجود ندارد. این آموزش‌های سخت‌افزاری در ساختارهای امنیتی و نظامی جداگانه‌ای ارائه می‌شوند و ماهیت خود حلقه‌ها از نظر رسمی، تربیتی-اخلاقی-فرهنگی است.

اما واقعیت کلیدی در مکانیسم کارکرد این حلقه‌ها نهفته است: حلقه‌های صالحین به جای «مهارت سرکوب»، «ذهنیت و جهان‌بینی مشروع‌کننده سرکوب» را تولید می‌کنند. این سیستم با انتقال چارچوب فکری حاکمیت، بستری ذهنی می‌سازد که فرد خشونت یا برخورد با مخالف را به عنوان یک فضیلت اخلاقی و تکلیف دینی بپذیرد.

کالبدشکافی پنج لایه تدریس «بصیرت سیاسی» (پانویس شماره ۳- عملکرد)

بصیرت سیاسی در این حلقه‌ها یک درس کلاسی با متد آکادمیک نیست، بلکه یک بسته تربیتی-ایدئولوژیک است که در ۵ لایه اصلی اعمال می‌شود:

1. چارچوب‌سازی ذهنی (Framing): مربی لنزی به اعضا می‌دهد که بر اساس آن جهان به دو جبهه مطلق «حق» (جمهوری اسلامی) و «باطل» (تقریبا بقیه جهان) تقسیم می‌شود. در این قالب، هرگونه اعتراض یا بحران داخلی، نه یک مطالبه مدنی، بلکه فاز جدیدی از «جنگ نرم» دشمن تلقی شده و رهبری به عنوان تنها محور تشخیص حق از باطل معرفی می‌شود.
2. روایت‌سازی تاریخی (Narrative Building): تاریخ معاصر به صورت گزینش‌شده و جهت‌دار تدریس می‌شود. رویدادهایی چون ۱۸ تیر ۷۸ (فتنه دانشجویی)، سال ۸۸ (فتنه آمریکایی)، سال‌های ۹۶ و ۹۸ (آشوب سازمان‌یافته)، سال ۱۴۰۱ (پروژه براندازی غرب) و سال ۱۴۰۴ (کودتای نافرجام) روایت می‌شوند تا احساس تهدید دائمی و تقدسِ «دفاع از نظام» را در ذهن متربی نهادینه کنند.
3. تحلیل رسانه‌ای هدایت‌شده (Guided Media Literacy): با پخش کلیپ یا اخبار رسانه‌های خارجی، مربی به اعضا آموزش می‌دهد که این ابزارها صرفاً برای «جنگ روانی و دروغ‌سازی» هستند. نتیجه این روش، سلب اعتماد کامل از رسانه‌های مستقل و انحصار مرجعیت خبری در سخنان رهبری و رسانه‌های داخلی است.
4. شخصیت‌سازی و الگوپردازی (Role Modeling): چهره‌های نظامی، کشته‌شدگان جنگ و فرماندهان ارشد سپاه با صفاتی چون «بصیر»، «شجاع» و «ولایت‌مدار» به عنوان الگوهای برتر معرفی می‌شوند تا هویت فرد با این نمادها هم‌سو شود.
5. دوگانه‌سازی اخلاقی (Moral Polarization): سیاست از حوزه نقد عقلانی خارج و به حوزه ایمان منتقل می‌شود؛ به طوری که «حمایت از نظام و اطاعت از رهبری= تکلیف شرعی، اخلاقی و نشانه ایمان» و «انتقاد و اعتراض = بی‌بصیرتی و فتنه» تعریف می‌شود.

فصل چهارم: جامعه‌شناسی امنیتی در جمهوری اسلامی و پیوند حلقه‌ها با ساختار جذب

چرا بعضی افراد از دل حلقه‌های صالحین به نقش‌های سرکوبگر می‌رسند؟

سه عامل غیرمستقیم اما ساختاری باعث می‌شود که افراد رشدیافته در این حلقه‌ها، به راحتی وارد نقش‌های سخت‌گیرانه و امنیتی شوند:

• هویت‌سازی ایدئولوژیک: وقتی فرد عمیقاً باور کند نظام مقدس است، دشمن همه‌جا حضور دارد و برخورد با معترضان «وظیفه اخلاقی و دفاع از ارزش‌ها» است، از نظر روانی آمادگی پذیرش نقش‌های خشن را پیدا می‌کند.
• شبکه‌سازی سازمانی: حلقه‌ها اولین نقطه ورود به ساختار بزرگ‌تر بسیج هستند. در این محیط، افراد به لایه‌های بالاتر (بسیج فعال، بسیج ویژه، یگان‌های امنیتی، نهادهای اطلاعاتی و یگان‌های واکنش سریع) هدایت می‌شوند. حلقه صالحین محیطِ شناسایی، جذب و اتصال این زنجیره انسانی است.
• ایجاد حس «خانواده ایدئولوژیک»: قرار گرفتن در یک شبکه صمیمی، نیاز فرد به تعلق اجتماعی را برآورده می‌کند؛ لذا برای حفظ تأیید مربیان و هم‌سالان خود، نقش‌های عملیاتی سخت‌تر را آسان‌تر می‌پذیرد.

تیپولوژی روان‌شناختی افراد جذب‌شده به نقش‌های امنیتی

بر اساس پژوهش‌های جامعه‌شناسی امنیتی، پنج تیپ شخصیتی عمده وجود دارند که مجذوب این ساختارها می‌شوند و حلقه‌های صالحین دقیقاً کار غربالگری و پرورش اولیه آن‌ها را بر عهده دارند:

1. افراد با هویت ایدئولوژیک قوی: کسانی که جهان را دوگانه (ما/دشمن) می‌بینند و احساس تکلیف دینی شدید دارند.
2. افراد با نیاز به ساختار و نظم: شخصیت‌هایی که بدنبال چارچوبهای مشخص هستند، فرمان‌پذیرند و از سلسله‌مراتب لذت می‌برند و در محیط‌های آزاد احساس ناامنی می‌کنند.
3. افراد با انگیزه اجتماعی-اقتصادی: کسانی که به دنبال امنیت شغلی، حقوق ثابت، مزایای سازمانی و ارتقای سریع هستند.
4. افراد با نیاز به قدرت یا تأثیرگذاری: تیپ‌های روان‌شناختی که از اعمال قدرت و دست داشتن در تصمیمات کلیدی احساس معنا می‌گیرند.
5. افراد با تجربه شخصی از تهدید یا خشونت: کسانی که به دلیل پیشینه‌های خانوادگی یا محیطی، از خشونت واهمه‌ای ندارند و مایلند نقش «محافظ سخت‌گیر» را بازی کنند.

فصل پنجم: توزیع آماری، گستردگی جغرافیایی حلقه های صالحین در جمهوری اسلامی و نتیجه‌گیری نهایی

گستردگی فعالیت حلقه‌ها (آمار و ساختار)

حلقه‌های صالحین به عنوان یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های تربیتی-ایدئولوژیک در جمهوری اسلامی در ایران، زیرمجموعه سازمان بسیج بوده و در سه حوزه محلات، دانش‌آموزی و دانشجویی فعالیت دارند. آمارهای تجمیعی و رسمی سازمان بسیج مستضعفان و ستاد عالی شجره طیبه صالحین نشان می‌دهد:

طبق آخرین گزارش‌های رسمی حاکمیت، تعداد حلقه‌های فعال در کل کشور روی عدد ۲۰۰ هزار تا ۲۵۰ هزار حلقه تثبیت شده است. که شامل حلقه های نوجوانان، جوانان، بزرگسالان و حلقه های تخصصی است.

جدول آماری تجمیعی و همسان‌سازی شده کلان کشور

برای رفع تناقض‌های ناشی از تفاوت سال‌های انتشار گزارش‌ها در منابع استانی، شاخص‌های کلان و معتبر این شبکه تربیتی به شرح زیر طبقه‌بندی می‌شود:

جمع‌بندی نهایی

«طرح صالحین بسیج» نه یک برنامه حاشیه‌ای یا سنتی، بلکه بخشی از یک ساختار پیوسته، چندسطحی و مهندسی‌شده در جمهوری اسلامی در ایران برای بازتولید وفاداری سیاسی و کادرسازی ایدئولوژیک است. این حلقه‌ها با فعال بودن در مویرگی‌ترین لایه‌های جامعه (از کلان‌شهرها تا روستاهای دورافتاده، مدارس، دانشگاهها، مساجد و محلات)، کارکردی حیاتی در غربالگری و پرورش نیروهای مدافع حاکمیت دارند.

تحلیل این ساختار نشان می‌دهد که حاکمیت در ایران، با تکیه بر این مدل‌های منسجم تربیتی، یک فرآیند پایدار برای پرورش ایدئولوژی خود ایجاد کرده است؛ فرآیندی که نه تنها آزادی اندیشه، عقیده و حقوق بشر را در داخل مرزهای ایران سرکوب می‌کند، بلکه به عنوان یک الگوی ساختاری از کادرسازی، مدلی مخاطره‌آمیز برای ترویج بنیادگرایی و روش‌های افراطی در سطح بین‌المللی به شمار می‌رود. این پایداری تشکیلاتی، چالشی بنیادین و بلندمدت را پیش روی هرگونه تحول دموکراتیک در داخل و ثبات در منطقه قرار می‌دهد؛ امری که نشان می‌دهد هرگونه راهبرد بین‌المللی برای مواجهه با این چالش، نیازمند فرارفتن از رویکردهای صرفاً سیاسی-نظامی و تمرکز بر خنثی‌سازی بسترهای دیجیتال، منابع مالی و شریان‌های فکری این ماشینِ کادرسازی ایدئولوژیک از طریق حمایت از جایگزین های فکری و تکثرگرا است.

پانویس شماره ۱- لینکها

) پایگاه اطلاع‌رسانی طرح صالحین (سایت رسمی

http://salehin.ir

معاونت تعلیم و تربیت بسیج

کتابچه «طرح تربیتی صالحین

https://bonyaddefa.ir/uploads/salehin.pdf(bonyaddefa.ir in Bing)

منابع اخلاقی و تربیتی مورد استفاده در حلقه‌ها

این‌ها منابع عمومی و آزاد هستند:

• چهل حدیث امام خمینی 🔗 https://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_113/چهل_حدیث (imam-khomeini.ir in Bing)
• جهاد با نفس (گزیدهٔ بحارالانوار) 🔗 https://lib.eshia.ir/10088/1/0 (lib.eshia.ir in Bing)
• طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن 🔗 https://ketab.ir/book/طرح-کلی-اندیشه-اسلامی-در-قرآن (ketab.ir in Bing)
• آیین زندگی (اخلاق کاربردی) 🔗 https://ketab.ir/book/آیین-زندگی (ketab.ir in Bing)

پانویس شماره ۲- جزئیات و تکنیکها

در حلقه‌های صالحین، آموزش رسمی یا ساختاریافته‌ای برای توجیه سرکوب، خشونت یا برخورد امنیتی وجود ندارد. این جلسات طبق اسناد رسمی، ماهیتشان تربیتی–اخلاقی–فرهنگی است، نه امنیتی یا عملیاتی.

اما…

واقعیت مهم این است که هر نهاد ایدئولوژیک، چه در ایران چه در هر کشور دیگر، معمولاً جهان‌بینی خودش را منتقل می‌کند. بنابراین در حلقه‌های صالحین هم:

• نگاه رسمی جمهوری اسلامی
• روایت خاص از انقلاب
• مفهوم «ولایت‌پذیری»
• مفهوم «دفاع از نظام»
• و «هویت انقلابی»

به‌عنوان بخشی از تربیت هویتی مطرح می‌شود.

این‌ها به‌صورت مستقیم آموزش سرکوب نیستند، اما می‌توانند چارچوب ذهنی بسازند که در آن:

• «حفظ نظام» ارزش تلقی شود
• «اطاعت از رهبری» فضیلت باشد
• «مقابله با دشمن» وظیفهٔ اخلاقی معرفی شود

این نوع چارچوب‌ها در برخی افراد ممکن است به پذیرش نقش‌های سخت‌گیرانه‌تر در ساختار بسیج یا نیروهای امنیتی منجر شود.

دقیق‌تر بگویم: چه چیزهایی در حلقه‌ها مطرح می‌شود که می‌تواند زمینه ذهنی برای تبدیل شدن فرد به یک عنصر سرکوبگر را ایجاد کند؟

این‌ها معمولاً در حلقه‌ها دیده می‌شود:

• «ولایت‌مداری»
• «دفاع از انقلاب»
• «مبارزه با جنگ نرم»
• «شناخت دشمن»
• «بصیرت سیاسی»
• «حفظ ارزش‌های نظام»

چرا بعضی افراد از دل حلقه‌های صالحین به نقش‌های سخت‌گیرانه‌تر یا سرکوبگرانه‌تر می‌رسند؟

حلقه‌های صالحین چه نقشی در «ذهنیت» دارند؟

۱) حلقه‌های صالحین آموزش عملی سرکوب نمی‌دهند

در هیچ سند رسمی، برنامهٔ آموزشی یا ساختار حلقهٔ صالحین، آموزش‌هایی مثل:

• برخورد با معترضان
• کنترل جمعیت
• عملیات امنیتی
• تاکتیک‌های رزمی
• روش‌های بازداشت

وجود ندارد.

این‌ها در ساختارهای جداگانهٔ امنیتی/نظامی آموزش داده می‌شود، نه در حلقه‌های تربیتی.

۲) اما حلقه‌های صالحین یک جهان‌بینی خاص را منتقل می‌کنند

این بخش مهم است.

در حلقه‌ها معمولاً این مفاهیم مطرح می‌شود:

• «حفظ نظام اوجب واجبات است»
• «ولایت‌پذیری»
• «دشمن‌شناسی»
• «جنگ نرم»
• «بصیرت سیاسی»
• «دفاع از انقلاب»
• «هویت انقلابی»

این‌ها آموزش سرکوب نیستند، اما یک چارچوب ذهنی می‌سازند که در آن:

• نظام سیاسی مقدس و غیرقابل نقد معرفی می‌شود
• مخالفت سیاسی به‌عنوان تهدید دیده می‌شود
• اعتراضات ممکن است «فتنه» یا «جنگ نرم دشمن» تلقی شود
• اطاعت از رهبری فضیلت اخلاقی معرفی می‌شود

این جهان‌بینی می‌تواند زمینه ذهنی برای پذیرش نقش‌های سخت‌گیرانه‌تر ایجاد کند.

پس حلقه‌های صالحین «ذهنیت» می‌سازند، نه «مهارت سرکوب» یعنی آنچه حلقه ها انجام می دهند عبارت است از:

• هویت‌سازی
• ایدئولوژی‌سازی
• تربیت اخلاقی–سیاسی
• تقویت وفاداری به نظام
• ایجاد احساس وظیفهٔ دفاع از حکومت

چرا برخی افراد از دل این حلقه‌ها وارد نقش‌های سرکوب می‌شوند؟

به‌خاطر سه عامل غیرمستقیم:

۱) هویت‌سازی ایدئولوژیک

وقتی فرد باور کند که:

• نظام مقدس است
• دشمن همه‌جا هست
• اعتراض تهدید است
• اطاعت وظیفهٔ دینی است

آمادگی ذهنی برای نقش‌های سخت‌تر پیدا می‌کند.

۲) شبکه‌سازی سازمانی

حلقه‌ها معمولاً اولین نقطهٔ ورود به ساختار بسیج هستند.
از اینجا افراد به:

• بسیج فعال
• بسیج ویژه
• یگان‌های امنیتی
• نهادهای اطلاعاتی

هدایت می‌شوند.

۳) گزینش افراد با روحیهٔ انقلابی

حلقه‌ها کمک می‌کنند افراد «مناسب» شناسایی شوند.

نتیجه گیری:

• حلقه‌های صالحین آموزش سرکوب نمی‌دهند
• اما جهان‌بینی‌ای را منتقل می‌کنند که می‌تواند سرکوب را برای برخی افراد مشروع جلوه دهد
• و همین جهان‌بینی است که افراد را به ساختارهای امنیتی هدایت می‌کند

چگونه در نظام جمهوری اسلامی در ایران سه عامل اشاره شده در بالا باعث می شود برخی افراد از دل حلقه های صالحین وارد نقش های سرکوبگرانه بشوند بدون اینکه خود حلقه ها علنا و عملا آموزش سرکوب بدهند.

• هویت‌سازی ایدئولوژیک

این مهم‌ترین بخش است.

حلقه‌های صالحین از نظر رسمی «تربیتی–اخلاقی» هستند، اما در عمل هویت سیاسی–ایدئولوژیک هم می‌سازند. این هویت معمولاً شامل:

• «حفظ نظام اوجب واجبات است»
• «اطاعت از رهبری وظیفهٔ دینی است»
• «معترض = فریب‌خوردهٔ دشمن»
• «غرب و رسانه‌های خارجی دشمن‌اند»
• «انقلاب در خطر دائمی است»
• «جهاد فقط جنگ نیست؛ دفاع از نظام هم جهاد است»

این‌ها آموزش سرکوب نیستند، اما یک لنز ذهنی می‌سازند که در آن:

• حکومت مقدس و غیرقابل نقد دیده می‌شود
• اعتراض سیاسی تهدید تلقی می‌شود
• برخورد با معترض «وظیفهٔ اخلاقی» جلوه می‌کند
• خشونت حکومتی «دفاع از ارزش‌ها» تعبیر می‌شود

بدین ترتیب افراد از دل این حلقه‌ها آمادگی ذهنی برای نقش‌های سخت‌تر پیدا می‌کنند.

۲) شبکه‌سازی سازمانی

حلقه‌های صالحین فقط کلاس نیستند؛ دروازهٔ ورود به ساختار بسیج هستند.

در عمل، حلقه‌ها سه کار انجام می‌دهند:

الف) شناسایی افراد «مناسب»

سرگروه‌ها و مربیان معمولاً تشخیص می‌دهند چه کسی:

• مطیع است
• انگیزهٔ ایدئولوژیک دارد
• اهل فعالیت جمعی است
• وفاداری سیاسی نشان می‌دهد

این افراد بعدها برای نقش‌های بالاتر پیشنهاد می‌شوند.

ب) اتصال به لایه‌های بالاتر

از حلقه‌ها، افراد به این مسیرها هدایت می‌شوند:

• بسیج فعال
• بسیج ویژه
• گردان‌های امنیتی
• نهادهای اطلاعاتی
• یگان‌های واکنش سریع

این انتقال رسمی در حلقه‌ها آموزش داده نمی‌شود، اما حلقه‌ها محیط شناسایی و جذب هستند.

ج) ایجاد حس «خانوادهٔ ایدئولوژیک»

وقتی فرد در یک شبکهٔ صمیمی و ایدئولوژیک قرار می‌گیرد، احتمال اینکه نقش‌های سخت‌تر را بپذیرد بیشتر می‌شود، چون:

• احساس تعلق دارد
• نمی‌خواهد از گروه جدا شود
• می‌خواهد «مفید» باشد
• می‌خواهد مورد تأیید مربیان قرار گیرد

این همان سازوکار شبکه‌سازی است.

۴) گزینش افراد با روحیهٔ انقلابی

این بخش کاملاً کلیدی است.

در حلقه‌های صالحین، مربیان معمولاً دنبال این نشانه‌ها هستند:

• وفاداری به نظام
• علاقه به فعالیت سیاسی–ایدئولوژیک
• آمادگی برای «فداکاری»
• پذیرش روایت رسمی از دشمن
• انگیزهٔ بالا برای فعالیت میدانی
• اطاعت‌پذیری

وقتی چنین فردی پیدا شود:

• به دوره‌های بالاتر معرفی می‌شود
• به فعالیت‌های بسیج فعال دعوت می‌شود
• در برنامه‌های امنیتی–اطلاعاتی غربال می‌شود
• و اگر مناسب باشد، وارد ساختارهای سخت‌تر می‌شود

بنابراین حلقه‌ها محل شناسایی و پرورش اولیه این افراد هستند.

جمعبندی نهایی:

حلقه‌های صالحین

• آموزش سرکوب نمی‌دهند
• اما جهان‌بینی‌ای می‌سازند که سرکوب را برای برخی افراد «مشروع» جلوه می‌دهد
• شبکهٔ انسانی می‌سازند که افراد را به ساختارهای امنیتی وصل می‌کند
• افراد با روحیهٔ انقلابی را شناسایی و به مسیرهای سخت‌تر هدایت می‌کنند

چرا این مدل تربیتی (مثل حلقه‌های صالحین) در جمهوری اسلامی در ایران شکل گرفت؟

این مدل تربیتی محصول ترکیب چند عامل تاریخی، سیاسی و اجتماعی است. اگر این عوامل را کنار هم بگذاری، کاملاً روشن می‌شود چرا چنین ساختاری ایجاد شد.

۱) تجربهٔ انقلاب ۵۷ و نیاز به «حفظ دستاوردها»

پس از انقلاب، حکومت جدید احساس می‌کرد:

• انقلاب شکننده است
• دشمنان داخلی و خارجی زیادند
• نسل جوان باید «انقلابی» بماند

بنابراین یک مدل تربیتی لازم بود که وفاداری سیاسی را بازتولید کند.

۲) تجربهٔ جنگ ایران–عراق

جنگ ۸ ساله باعث شد:

• «جهاد»، «ایثار» و «دفاع» تبدیل به ارزش‌های محوری شوند
• بسیج به‌عنوان نیروی مردمی تثبیت شود
• حکومت به این نتیجه برسد که باید نسل‌های بعدی هم «روحیهٔ دفاعی» داشته باشند

این تجربه، پایهٔ ایدئولوژیک حلقه‌ها را شکل داد.

۳) نگرانی از «جنگ نرم» و فروپاشی فرهنگی

از دههٔ ۸۰ به بعد، حکومت ایران به‌شدت نگران:

• اینترنت
• ماهواره
• رسانه‌های خارجی
• سبک زندگی غربی

شد.
حلقه‌های صالحین پاسخی به این نگرانی بودند:
یک سیستم تربیتی برای کنترل روایت و هویت نسل جوان.

۴) نیاز به شبکه‌سازی سازمانی

حکومت‌ها برای بقا نیاز به:

• نیروهای وفادار
• شبکه‌های اجتماعی–سیاسی
• ساختارهای بسیج مردمی

دارند.
حلقه‌های صالحین دقیقاً این کار را می‌کنند:
ساختن شبکه‌ای از افراد هم‌فکر، وفادار و قابل سازماندهی.

پانویس شماره ۳- عملکرد

نتیجه گیری نهایی: بصیرت سیاسی چگونه عمل می‌کند؟

بصیرت سیاسی در حلقه‌های صالحین:

• تحلیل سیاسی نیست
• آموزش علوم سیاسی نیست
• آموزش امنیتی نیست

بلکه:

• یک سیستم هویت‌سازی سیاسی–مذهبی است
• که جهان را به دو جبهه تقسیم می‌کند
• و نقش فرد را در «دفاع از نظام» تعریف می‌کند
• و هر رویداد سیاسی را در قالب «جنگ نرم» تفسیر می‌کند

این مدل باعث می‌شود برخی افراد:

• اعتراض را تهدید ببینند
• برخورد با معترضان را وظیفه بدانند
• نقش‌های امنیتی را «خدمت» تلقی کنند

خود حلقه‌ها آموزش عملی سرکوب نمی‌دهند؛ آن‌ها فقط ذهنیت لازم را می‌سازند.