جوان ۲۱ ساله ای که قربانی نقض حقوق زندانیان در ایران شد
خردادماه در ایران یادآور یکی از تلخترین رویدادهای تاریخ زندانهای ایران است؛ سالگرد جانباختن علیرضا شیرمحمدعلی، زندانی سیاسی ۲۱ سالهای که پس از بازداشت به دلیل فعالیت در فضای مجازی و محکومیت به حبس، در زندان تهران بزرگ (فشافویه) با ضربات چاقو جان خود را از دست داد. مرگ او نه یک درگیری عادی میان زندانیان، بلکه نتیجه مجموعهای از تصمیمات و زمینهسازیهایی بود که از مدتها پیش خود وی نسبت به آن هشدار داده بود.
بازداشت و محکومیت
علیرضا جوانی ۲۱ ساله از اهالی نازیآباد تهران، در ۲۴ تیرماه ۱۳۹۷ به دلیل فعالیت در فضای مجازی بازداشت شد.
وی را ابتدا ۳۶ روز در سلول انفرادی نگه داشته و سپس به زندان تهران بزرگ منتقل نمودند.
دادگاه او را با اتهامهایی از جمله «توهین به مقدسات»، «توهین به بنیانگذار نظام» و «تبلیغ علیه نظام» به هشت سال حبس محکوم کرد؛ حکمی که زندگی این جوان و خانوادهاش را به طور کامل دگرگون ساخت.
علیرضا تنها نانآور خانواده خود بود و بازداشت و زندانی شدن او، خانوادهاش را با مشکلات معیشتی و اجتماعی متعددی روبهرو کرد.
حقیقت پشت اتهام «توهین به مقدسات» در ایران
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی نمونهای از پروندههایی است که در آن مفاهیم مذهبی در چارچوب اتهامات امنیتی به کار گرفته شدهاند. در عمل، اتهام «توهین به مقدسات» در بسیاری از موارد نه به باورهای دینی مردم، بلکه به انتقاد از چهرهها و نمادهای سیاسی حاکمیت مرتبط میشود. این اتهامات در ایران به عنوان ابزاری برای محدود کردن آزادی بیان و سرکوب هر گونه صدای انتقادی از حکومت تبدیل شده اند.
هشدار علیرضا شیرمحمدعلی نسبت به جان خود، زنگ خطری که از طرف مجامع بین المللی بی پاسخ ماند
ماهها پیش از کشته شدن، علیرضا شیرمحمدعلی، به همراه زندانی سیاسی برزان محمدی، بارها نسبت به وضعیت زندان تهران بزرگ هشدار داده بودند.
آن دو در اعتراض به شرایط نامناسب زندان، فقدان امنیت جانی، وضعیت بهداشتی نامطلوب و نگهداری زندانیان سیاسی در کنار زندانیان جرایم خشن دست به اعتصاب غذا زدند. اعتصاب غذای آنان از اسفندماه ۱۳۹۷ آغاز شد و پس از وعدههای مسئولان برای رسیدگی به مطالباتشان پایان یافت.
در نامهای که این دو زندانی سیاسی در فروردین ۱۳۹۸ منتشر کردند، صراحتاً نسبت به خطرات موجود در زندان هشدار داده شده بود. آنها اعلام کرده بودند که زندان تهران بزرگ فاقد حداقل استانداردهای لازم برای نگهداری زندانیان بویژه زندانیان سیاسی است و جان این زندانیان در معرض خطر قرار دارد.
نتیجه بی عملی نسبت به هشدارها
روز ۲۰ خرداد ۱۳۹۸، دو زندانی دارای سابقه جرایم خشن وارد درگیری با علیرضا شیرمحمدعلی و برزان محمدی شدند. در جریان این حمله، علیرضا هدف ضربات متعدد چاقو قرار گرفت و به شدت مجروح شد.
تلفن بند پیش از حادثه از دسترس خارج شده بود و هنگام وقوع حمله نیز مأموران در محل حضور نداشتند.
علیرضا پس از انتقال به بیمارستان فیروزآبادی بر اثر شدت جراحات جان باخت. امری که می بایست وجدان جامعه جهانی را نسبت به خطر جانی برای زندانیان سیاسی در ایران برمی انگیخت.
نقض اصل تفکیک جرائم در این پرونده
یکی از مهمترین نکات این پرونده، نقض اصل تفکیک جرائم است. بر اساس آییننامه سازمان زندانها، زندانیان سیاسی و عقیدتی نباید در کنار محکومان جرایم خشن، قتل، قاچاق سازمانیافته و جرایم خطرناک نگهداری شوند.
با این حال، علیرضا شیرمحمدعلی و بسیاری دیگر از زندانیان سیاسی در زندان تهران بزرگ در کنار زندانیان جرایم عادی و خطرناک نگهداری میشدند. امری که هنوز هم در زندانهای ایران به چشم می خورد. علیرضا بارها نسبت به این موضوع اعتراض کرده و آن را تهدیدی جدی برای امنیت جانی زندانیان سیاسی دانسته بود.
نقض قوانین آیین نامه سازمان زندانها در ایران
بر اساس آییننامه اجرایی سازمان زندانها، اصل تفکیک و طبقهبندی زندانیان باید رعایت شود و زندانیان بر اساس نوع جرم، سابقه کیفری و وضعیت پرونده از یکدیگر جدا نگهداری شوند.
همچنین مطابق اصول ۲۲ و ۳۹ قانون اساسی، جان، حیثیت و امنیت افراد تحت حمایت قانون قرار دارد و هیچ مقام یا نهادی مجاز به ایجاد شرایطی نیست که امنیت جانی افراد سلب شود.
از سوی دیگر، مسئولیت حفظ جان زندانیان بر عهده سازمان زندانها و مقامات مسئول است و هرگونه قصور در این زمینه میتواند موجب مسئولیت قانونی شود.
این موارد نقض شده در کنار بیتوجهی به هشدارهای رسمی زندانیان درباره خطرات امنیتی قصور عمدی در تأمین امنیت جانی زندانیان محسوب می شود و عاملان آن می بایست که مورد حسابرسی قرار بگیرند.
حذف مخالفان؛ نگرانی مستمر درباره امنیت زندانیان سیاسی
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی تنها یک پرونده جنایی درون زندان تلقی نمیشود، بلکه به نمادی از آسیبپذیری زندانیان سیاسی در برابر خشونت و نبود حمایت مؤثر تبدیل شده است. لازم به یادآوری است که در پی اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ حدود ۵۰،۰۰۰ معترض دستگیر و به زندانهایی منتقل شده اند که بدون آنها نیز بسیار فوق ظرفیت خود زندانی در خود جای داده بودند. این آمار به روشنی تهدید تکرار چنین واقعه ای را در دل خود جای داده است.
مواد نقض شده در پرونده علیرضا شیر محمدی، تکرار مستمر نقض حقوق زندانیان سیاسی
ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق حیات و امنیت شخصی. مسئولان موظف به حفاظت از جان زندانیان هستند.
ماده ۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر: منع بازداشت و مجازات خودسرانه به دلیل ابراز عقیده و فعالیتهای مسالمتآمیز.
ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق آزادی بیان و ابراز عقیده بدون ترس از مجازات.
ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی: الزام به رفتار انسانی با افراد محروم از آزادی و تأمین امنیت آنان.
قواعد نلسون ماندلا، قواعد ۱۱ و ۹۳: ضرورت تفکیک زندانیان بر اساس نوع جرم و تأمین امنیت زندانیان در برابر خشونت و خطرات داخلی.
مسئولیت نهادهای حقوق بشری و لزوم اقدام عملی در رابطه با زندانهای ایران
مسئولیت جامعه بینالمللی، سازوکارهای سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری در قبال جان زندانیان سیاسی و عقیدتی در ایران، فراتر از ابراز تاسف یا محکومیتهای دیپلماتیک است. تجارب تلخی همچون جانباختن علیرضا شیرمحمدعلی اثبات میکند که «بیعملی» و عدم پاسخگو کردن مقامات قضایی و امنیتی ایران، عملاً صادرکننده پروانه تکرار این فجایع در حق هزاران بازداشتشده و معترض در بند است.
در همین راستا، اتخاذ اقدامات فوری و عملی زیر از سوی نهادهای بینالمللی ضروری است:
- فشار قانونی جهت بازرسی و نظارت مستقیم: لازم است شورای حقوق بشر سازمان ملل، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران (خانم مای ساتو – Mai Sato) و کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) خواستار دسترسی بدون قید و شرط و بازرسی سرزده از زندانهای فوقظرفیت ایران ((نظیر زندان تهران بزرگ و زندانهای مراکز استانها و شهرستانها شوند) شوند تا بر نحوه اجرای اصل تفکیک جرائم و تامین امنیت جانی محبوسان نظارت کنند.
- الزام حاکمیت ایران به شفافسازی وضعیت بازداشتشدگان: با توجه به بازداشت حدود ۵۰،۰۰۰ نفر در اعتراضات اخیر، ضروری است جامعه بینالملل مقامات ایرانی را مکلف کند تا آمار دقیق، محل نگهداری، و وضعیت سلامت تمام منتقلشدگان را به صورت شفاف اعلام کرده و به سیاست ناپدیدسازی قهری و پروندهسازیهای مبهم تحت عنوان «توهین به مقدسات» و سایر اتهامات از این دست پایان دهند، اتهاماتی که حتی تا کنون منجر به بسیاری از اعدامهای سیاسی بویژه بعد از درگیری اخیر بین ایران از یک طرف و آمریکا و اسرائیل از طرف دیگر شده است.
- فعالسازی مکانیسمهای حسابرسی حقوقی: برای نهادهای بینالمللی لازم است مستندات مربوط به قصور عمدی مسئولان سازمان زندانها و قضات صادرکننده احکام سنگین را به عنوان شواهد نقض سیستماتیک حقوق بشر ثبت کنند. ضروری است به مقامات قضایی ایران یادآوری شود که مسببينِ حذف فیزیکی یا عدم تامین امنیت زندانیان، در آینده بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی (Universal Jurisdiction) تحت تعقیب قانونی قرار خواهند گرفت.
جمعبندی
علیرضا شیرمحمدعلی آیینه تمامنمای غربت و بیدفاعی زندانیان سیاسی در ایران است. نادیده گرفتن هشدارهای او، به قیمت جان یک جوان ۲۱ ساله تمام شد. امروز، با ورود ده ها هزار معترض جدید به بازداشتگاههای غیراستاندارد و امنیتی حاکمیت، زنگ خطر تکرار «قتلهای سازمانیافته درون زندان» با شدتی بیشتر به صدا درآمده است. جامعه جهانی نباید اجازه دهد حفاظت از جان و کرامت انسانهای بیدفاع در پشت دیوارهای بلند زندانهای ایران فراموش شود؛ تبدیل این هشدارها به یک اقدام عملی، عاجل و الزامآور، تنها راه ممانعت از جنایتهای بزرگتر در آینده است.