گزارش جامع درباره نقض حق حیات، اعدامها، بازداشت فعالان مدنی، وضعیت کولبران و سرکوب سیستماتیک اقلیت کرد در ایران از دیماه ۱۴۰۴ تا سال ۲۰۲۶
در سال ۲۰۲۶، مناطق کردنشین ایران در کنار سایر نقاط کشور تحت تأثیر موج جدیدی از سرکوب دولتی قرار گرفتند که پس از آغاز اعتراضات سراسری در (۷ دیماه ۱۴۰۴) ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ شدت یافت. شواهد موجود نشان میدهد که شهروندان کرد در معرض طیفی از نقضهای حقوق بشری قرار داشتهاند؛ از جمله کشتار معترضان، بازداشتهای گسترده، محاکمات مبتنی بر اتهامات امنیتی، صدور و اجرای احکام اعدام، محدودیت فعالیتهای فرهنگی و مدنی، و استفاده مرگبار از سلاح علیه کولبران. این اقدامات در بستری از تبعیض ساختاری و امنیتیسازی مستمر مطالبات مدنی و هویتی کردها رخ داده است. [ohchr.org], [ohchr.org]
این گزارش استدلال میکند که موارد ثبتشده را نمیتوان صرفاً مجموعهای از تخلفات پراکنده دانست، بلکه آنها بخشی از الگویی مستمر هستند که حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کردهای ایران را تحت تأثیر قرار میدهد.
مقدمه
کردها یکی از بزرگترین اقلیتهای قومی ایران هستند و عمدتاً در استانهای کردستان، کرمانشاه، آذربایجان غربی و ایلام زندگی میکنند. با وجود تضمینهای قانونی مربوط به برابری شهروندان، طی دهههای گذشته مناطق کردنشین به طور مداوم با سطح بالایی از مداخله امنیتی، محدودیت فعالیتهای سیاسی و فرهنگی، بازداشت فعالان مدنی و برخوردهای خشونتآمیز مواجه بودهاند. [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk]
اعتراضات سراسری آغازشده در ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ بار دیگر این وضعیت را آشکار کرد. در بسیاری از مناطق کردنشین، اعتراضات با حضور گسترده نیروهای امنیتی و استفاده از زور پاسخ داده شد. در ماههای پس از آن نیز روند بازداشتها، صدور احکام امنیتی و اجرای مجازات مرگ علیه شهروندان کرد ادامه یافت. [ohchr.org], [ohchr.org]
سرکوب اعتراضات سراسری در مناطق کردنشین
اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ (زمستان ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ ) یکی از بزرگترین چالشهای داخلی جمهوری اسلامی طی سالهای اخیر بود. مناطق کردنشین نیز در این اعتراضات مشارکت گسترده داشتند و در نتیجه با واکنش شدید نیروهای امنیتی مواجه شدند. [ohchr.org], [documents.un.org]
گزارشهای مستندسازیشده حاکی از آن است که در جریان سرکوب اعتراضات، از مهمات جنگی علیه معترضان استفاده شده و در موارد متعدد شلیک مستقیم به افراد گزارش شده است. همچنین خانواده قربانیان در برخی موارد با فشارهای امنیتی، محدودیت برگزاری مراسم سوگواری و ممانعت از اطلاعرسانی عمومی مواجه شدهاند. [kurdistanh…rights.org]
شبکه حقوق بشر کردستان (KHRN) تا ژانویه ۲۰۲۶ هویت دستکم ۲۲۸ شهروند کرد کشتهشده در جریان سرکوب اعتراضات را مستندسازی کرده است. این نهاد همچنین مواردی از شلیک مستقیم به معترضان، فشار بر خانوادهها و تحریف علت مرگ در اسناد رسمی را گزارش کرده است. [kurdistanh…rights.org]
ادامه حضور امنیتی گسترده در مناطق کردنشین پس از پایان موج اصلی اعتراضات نشان میدهد که پاسخ حکومت صرفاً معطوف به کنترل تجمعات نبوده، بلکه به شکل گستردهتری با هدف مهار فضای اجتماعی و مدنی در این مناطق دنبال شده است. [ohchr.org], [ecoi.net]
بازداشتهای گسترده و امنیتیسازی فعالیتهای مدنی
در سال ۲۰۲۶ بازداشت شهروندان کرد همچنان یکی از مهمترین نگرانیهای حقوق بشری باقی ماند. فعالان مدنی، روزنامهنگاران، معلمان، دانشجویان، فعالان محیط زیست و کنشگران فرهنگی در معرض احضار، بازداشت و تشکیل پروندههای امنیتی قرار داشتند. [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk]
در جریان اعتراضات سراسری زمستان ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ بیش از ۲ هزار شهروند کرد بازداشت شدهاند.
ویژگی مشترک بسیاری از این پروندهها استفاده از اتهاماتی است که تعاریف مبهم و گسترده دارند؛ از جمله «تبلیغ علیه نظام»، «اقدام علیه امنیت ملی»، «محاربه»، «بغی» و «افساد فیالارض». این اتهامات امکان آن را فراهم میکنند که فعالیتهای مسالمتآمیز مدنی و فرهنگی نیز به عنوان تهدید امنیتی تلقی شوند. [ohchr.org]
این اتهامات که عمدتاً بر اساس موادی نظیر مواد ۲۷۹ (محاربه)، ۲۸۶ (افساد فیالارض) و ۲۸۷ (بغی) قانون مجازات اسلامی از قانون مجازات اسلامی طرح میشوند، به دلیل تعاریف کشسان و فضایی که برای تفسیر موسع قضایی باقی میگذارند، این امکان را فراهم میسازند که فعالیتهای مسالمتآمیز مدنی، افشاگریهای حقوق بشری و اقدامات هویتی-فرهنگی نیز تحت عنوان تهدید علیه امنیت ملی جرمانگاری شوند.
امنیتیسازی مطالبات فرهنگی و هویتی تأثیر مستقیمی بر جامعه مدنی کرد گذاشته است. در چنین شرایطی، فعالیت در حوزه آموزش زبان کردی، برگزاری مراسم فرهنگی یا دفاع از حقوق اقلیتها میتواند به افزایش خطر تعقیب قضایی منجر شود. [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk]
اعدام، مجازات مرگ و نگرانیهای دادرسی عادلانه
یکی از جدیترین نگرانیها در سال ۲۰۲۶ تداوم استفاده از مجازات اعدام علیه شهروندان کرد بود. موارد متعددی از احکام اعدام علیه زندانیان کرد در ارتباط با اتهامات امنیتی گزارش شده است. کارشناسان سازمان ملل نیز نسبت به افزایش اعدام اعضای اقلیتهای قومی، به ویژه کردها، ابراز نگرانی کردهاند. [ohchr.org]
در سال ۲۰۲۶ نگرانیها درباره استفاده از مجازات اعدام علیه زندانیان کرد افزایش یافت. کارشناسان ویژه سازمان ملل در اوت ۲۰۲۶ اعلام کردند که دستکم ۲۲ عضو اقلیت کرد تنها در سال ۲۰۲۶ اعدام شدهاند و افراد بیشتری در معرض خطر قریبالوقوع اعدام قرار دارند. [ohchr.org]
کارشناسان سازمان ملل به طور مشخص نسبت به خطر اعدام یوسف احمدی، رئوف شیخمعروفی، محمد فراجی و محسن اسلامخواه هشدار دادهاند و نگرانی خود را درباره شکنجه، اعترافات اجباری و نقض دادرسی عادلانه در این پروندهها ابراز کردهاند. [ohchr.org]
علاوه بر این، گزارشهای حقوق بشری سال ۲۰۲۶ از اعدام شماری از زندانیان سیاسی کرد از جمله ناصر باکرزاده، مهراب عبداللهزاده و رامین زاله خبر دادهاند؛ پروندههایی که در آنها نیز نگرانیهایی درباره روند رسیدگی قضایی مطرح شده است. [hengaw.net], [hengaw.net]
نگرانی اصلی تنها به اصل مجازات مرگ محدود نمیشود، بلکه به روند رسیدگی قضایی نیز مربوط است. در تعدادی از پروندهها ادعاهایی درباره شکنجه، اخذ اعترافات اجباری، محرومیت از دسترسی مؤثر به وکیل و نقض استانداردهای دادرسی عادلانه مطرح شده است. [ohchr.org], [hengaw.net]
اجرای مجازات مرگ در چنین شرایطی خطر نقض جبرانناپذیر حق حیات را افزایش میدهد. مطابق حقوق بینالملل، هرگونه نقص جدی در روند دادرسی مشروعیت صدور و اجرای حکم اعدام را زیر سؤال میبرد.
تداوم شلیک به کولبران و نقض حق حیات در مناطق مرزی
کولبری یکی از پیامدهای مستقیم محرومیت اقتصادی در مناطق مرزی کردنشین است. هزاران نفر برای تأمین معاش خود ناچار به حمل کالا در مناطق کوهستانی مرزی هستند.
با وجود غیرنظامی بودن این فعالیت، کولبران همچنان در معرض تیراندازی مستقیم نیروهای مرزی قرار دارند. در کنار خطر شلیک، مینهای زمینی، شرایط دشوار جغرافیایی و نبود مسیرهای قانونی و ایمن برای کسب درآمد جان آنان را تهدید میکند. [dckurd.org], [ecoi.net]
رویکرد غالب نهادهای امنیتی در قبال کولبران عمدتاً امنیتی بوده است، در حالی که ریشه این پدیده بیش از هر چیز به فقر، توسعهنیافتگی و محرومیت اقتصادی مرتبط است. تداوم استفاده از سلاح گرم علیه کولبران پرسشهای جدی درباره رعایت اصل ضرورت و تناسب در استفاده از زور ایجاد میکند. [dckurd.org]
کولبران همچنان از آسیبپذیرترین گروههای ساکن مناطق مرزی کردنشین هستند. گزارشهای مستندسازیشده نشان میدهد که استفاده از سلاح گرم علیه کولبران و کاسبکاران مرزی در سال ۲۰۲۶ ادامه داشته است. بر اساس دادههای منتشرشده، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ دستکم ۲ کولبر یا کاسبکار مرزی کشته و ۶ نفر زخمی شدند. همچنین، در گزارش ماه اوت ۲۰۲۶ شبکه حقوق بشر کردستان، ۳ کولبر دیگر کشته و ۲ نفر زخمی گزارش شدهاند. این آمارها نشان میدهد که تا پایان اوت ۲۰۲۶ دستکم ۵ کولبر کشته و ۸ کولبر زخمی شدهاند؛ هرچند به دلیل محدودیت دسترسی نهادهای مستقل به مناطق مرزی، آمار واقعی ممکن است بالاتر باشد. [en.kolbarnews.com], [english.anf-news.com], [kurdistanh…rights.org]
حقوق زبانی، فعالیتهای فرهنگی و برخوردهای امنیتی
فشار بر جامعه کرد در ایران تنها به بازداشت، محاکمه و اعدام محدود نمیشود، بلکه ابعاد فرهنگی و زبانی نیز دارد. در سالهای اخیر، فعالان فرهنگی، مدرسان زبان کردی، هنرمندان، نویسندگان و برگزارکنندگان مراسم فرهنگی کردی بارها با احضار، بازداشت، محدودیت فعالیت و پروندههای امنیتی مواجه شدهاند. فعالیتهایی که در بسیاری از کشورها بخشی از حقوق فرهنگی و هویتی اقلیتها محسوب میشود، در مواردی در ایران با رویکردی امنیتی نگریسته شده است. [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk]
علاوه بر این، گزارشهای بینالمللی حاکی از آن است که شهروندان کردی که در فعالیتهای مدنی، فرهنگی یا اجتماعی مرتبط با هویت کردی مشارکت دارند، در مقایسه با بسیاری از سایر شهروندان بیشتر در معرض نظارت امنیتی، احضار و بازداشت قرار میگیرند. [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk], [gov.uk]
این وضعیت نگرانیهایی را در خصوص اجرای تعهدات جمهوری اسلامی ایران ذیل ماده ۲۷ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) و همچنین اعلامیه حقوق افراد متعلق به اقلیتهای ملی یا قومی، مذهبی و زبانی سازمان ملل ایجاد میکند؛ اسنادی که بر حق اقلیتها برای حفظ، توسعه و ابراز آزادانه هویت فرهنگی و زبانی خود تأکید دارند.
چارچوب حقوقی بینالمللی
جمهوری اسلامی ایران عضو میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) و میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR) است و در نتیجه متعهد به رعایت حقوق بنیادینی چون حق حیات، آزادی بیان، آزادی تجمعات مسالمتآمیز، حق دادرسی عادلانه و حق برخورداری از حقوق فرهنگی است.
علاوه بر این، اعلامیه حقوق افراد متعلق به اقلیتهای ملی یا قومی، مذهبی و زبانی مصوب مجمع عمومی سازمان ملل تصریح میکند که اعضای اقلیتها حق دارند فرهنگ خود را حفظ و توسعه دهند، از زبان خود استفاده کنند و بدون تبعیض در حیات عمومی مشارکت داشته باشند.
لازم به یادآوری است که بسیاری از نگرانیهای مطرحشده درباره وضعیت کردها در ایران با تعهدات بینالمللی دولت ایران در زمینه حقوق بشر ارتباط مستقیم دارد.
نتیجهگیری
بررسی شواهد مربوط به بازه زمانی اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ تا کنون نشان میدهد که شهروندان کرد در ایران با الگویی مستمر از سرکوب مواجه بودهاند که تنها به حوزه امنیتی محدود نمیشود. کشتار معترضان، بازداشتهای گسترده، صدور احکام اعدام در پروندههای امنیتی، محدودیت فعالیتهای فرهنگی و مدنی، و استفاده مرگبار از زور علیه کولبران، در کنار تبعیضهای ساختاری موجود، بیانگر استفاده مداوم از ابزارهای امنیتی، قضایی و کیفری برای کنترل و محدود کردن بخشی از جامعه کرد ایران است. تداوم این روند، نگرانیهای جدی در خصوص رعایت تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق اقلیتها، حق حیات، آزادی بیان، آزادی تجمعات و دادرسی عادلانه ایجاد میکند. [ohchr.org], [ohchr.org], [kurdistanh…rights.org]
درخواستهای عملی از سازوکارهای سازمان ملل متحد
- گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران وضعیت کردها را به عنوان یک موضوع مستقل در گزارشهای آتی خود مورد بررسی و پیگیری مستمر قرار دهد.
- گزارشگر ویژه مسائل اقلیتها درخواست سفر رسمی به ایران با تمرکز بر وضعیت مناطق کردنشین و حقوق اقلیت کرد را مطرح کند.
- گزارشگر ویژه اعدامهای فراقضایی و خودسرانه پروندههای اعدام زندانیان کرد و موارد مرگ معترضان کرد در جریان اعتراضات را به طور اختصاصی بررسی کند.
- گزارشگر ویژه استقلال قضات و وکلا ارزیابی مستقلی از پروندههای مبتنی بر اتهامات «محاربه»، «بغی» و «افساد فیالارض» علیه شهروندان کرد انجام دهد.
- سازوکارهای ویژه سازمان ملل از جمهوری اسلامی ایران بخواهند اجرای احکام اعدام صادره علیه زندانیانی را که ادعاهای معتبر درباره نقض دادرسی عادلانه در پرونده آنان مطرح شده است فوراً متوقف کند.
- هیئتهای حقیقتیاب و مکانیسمهای مستندسازی سازمان ملل موارد کشتار، بازداشت و شکنجه شهروندان کرد در جریان اعتراضات سراسری ۲۰۲۵-۲۰۲۶ را مستند و حفظ کنند.
- کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل گزارش مستقلی درباره استفاده مرگبار از زور علیه کولبران و تأثیر سیاستهای امنیتی بر زندگی ساکنان مناطق مرزی منتشر کند.
- از شورای حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود در صورت تداوم اعدامها، کشتار معترضان و سرکوب سازمانیافته شهروندان کرد، وضعیت این اقلیت را به عنوان یک موضوع مستقل در چارچوب سازوکارهای پاسخگویی و مستندسازی جاری مربوط به ایران مورد بررسی قرار دهد تا مسئولیت افراد و نهادهای دخیل در نقضهای جدی حقوق بشر قابل شناسایی و پیگیری باشد.
پیوست: منابع
- OHCHR, A/HRC/61/59: Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran in 2025 and the nationwide protests (2026). [ohchr.org]
- OHCHR, UN experts urge Iran to end escalating targeting of ethnic minorities (6 August 2026). [ohchr.org]
- UN General Assembly, Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in Iran (A/80/349). [documents.un.org]
- UK Home Office, Country Policy and Information Note: Kurds and Kurdish Political Groups, Iran (2025). [gov.uk], [assets.pub…ice.gov.uk]
- UK Home Office, Country Bulletin: Iran, Kurds and Kurdish Political Groups (May 2026). [ecoi.net], [gov.uk]
- Kurdistan Human Rights Network (KHRN), Kurdish citizens killed in protests across Iran (2026). [kurdistanh…rights.org]
- Washington Kurdish Institute, Kurdistan Annual Report 2025. [dckurd.org]
- Hengaw Organization for Human Rights, reports on executions and Kurdish political prisoners in 2026. [hengaw.net], [hengaw.net]
- https://kurdistanhumanrights.org/en/publications/special-reports/2026/01/28/kurdish-citizens-killed-in-protests-across-iran
- Overview of Kolbari Incidents in the First Half of 2026 (1 July 2026)
https://en.kolbarnews.com/kolbarnews-exclusive-report-overview-of-kolbari-incidents-in-the-first-half-of-2026/ - [en.kolbarnews.com]
Kurdistan Human Rights Network (KHRN)
- Monthly Report of August 2026 (6 September 2026)
https://kurdistanhumanrights.org/en/publications/monthly-reports/2026/09/06/monthly-report-of-august-2026/ - [kurdistanh…rights.org]