خلاصه اجرایی
الگوی ساختاری سرکوب و محرومیت در زندانهای ایران؛ از بحران بهداشتی و تغذیهای تا انتقال پنهانی و بازداشت کودکان
گزارش جامع حاضر با استناد به دادههای مستند از ۷ زندان ایران (لنگرود قم، ارومیه، اوین، زاهدان، وکیلآباد مشهد، فردیس کرج و قرچک ورامین)، ابعاد جدیدی از نقض سیستماتیک حقوق بنیادین زندانیان سیاسی و عقیدتی را به تصویر میکشد:
- بحران بهداشتی و معیشتی: شیوع گسترده بیماریهای واگیردار، ساس و حشرات موذی در زندان قم، همراه با کاهش جیره غذایی و محدودیت شدید سهمیه آب در زندان زاهدان که سلامت جان زندانیان را هدف قرار داده است.
- انتقالهای مخفیانه و انزوای اجباری: انتقال غیرشفاف حدود ۳۰ زندانی سیاسی از تهران به زاهدان، نگهداری در سلولهای مجزا، اعمال تهدید علیه زندانیان عادی برای قطع کامل ارتباطات و سلب امکان ملاقات با خانواده.
- محرومیت درمانی و فشارهای مضاعف: بیتوجهی به وضعیت حاد جسمانی زندانیان از جمله رضوانه صادقی (وجود ۳ ساچمه در سر) و سارا موسیقی (آسیب دیدگی کتف در بازجویی)، در کنار اعمال محدودیت بر زندانیان محکوم به اعدام نظیر محمدجواد وفایی.
- نقض حقوق کودک: نگهداری دیانا طاهرآبادی، نوجوان ۱۶ ساله، در بخش «مهدکودک» زندان فردیس با اتهام سنگین «محاربه» و در تعارض صریح با کنوانسیون حقوق کودک.
جمعبندی: این اقدامات ناقض صریح میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) و قواعد نلسون ماندلا بوده و ارکان حقوق بشری سازمان ملل را به اتخاذ اقدامات فوری و مستندسازانه فرا میخواند.
مقدمه
وضعیت زندانیان سیاسی و عقیدتی در ایران همچنان موجب نگرانی جدی از منظر حقوق بشر و حقوق بینالملل است. اطلاعات مستند دریافتی از زندانهای مختلف کشور نشان میدهد که بسیاری از زندانیان با شرایطی مواجه هستند که فراتر از محدودیت ذاتی ناشی از حبس بوده و شامل محرومیت از خدمات درمانی، شرایط غیرانسانی نگهداری، محدودیت ارتباط با خانواده، انتقالهای دور از محل سکونت، رفتارهای تنبیهی، نگهداری در بلاتکلیفی و محدودیتهای شدید بر دسترسی به حقوق بنیادین میشود.
گزارش حاضر بر اساس اطلاعات مربوط به زندانهای لنگرود قم، ارومیه، اوین، زاهدان، وکیلآباد مشهد، فردیس کرج و قرچک ورامین تهیه شده و تصویری از الگوی نگرانکننده رفتار با زندانیان سیاسی و عقیدتی در ایران ارائه میدهد.
بحران بهداشتی و معیشتی در زندان لنگرود قم
اطلاعات دریافتی از زندان لنگرود قم (زندان مرکزی قم) نشان میدهد که شرایط بهداشتی این زندان به مرحله بحرانی رسیده است. آلودگی شدید محیطی، وجود گسترده ساس، شپش و سایر حشرات موذی موجب ابتلای شمار زیادی از زندانیان به بیماریهای پوستی و بیماریهای واگیردار شده است.
همزمان، شیوع بیماریهایی نظیر آنفلوآنزا و سویه های جدید کووید در میان زندانیان گزارش شده است. کاهش جیره غذایی زندانیان نیز نگرانیها را تشدید کرده و سلامت جسمی تعداد زیادی از زندانیان را در معرض خطر جدی قرار داده است.
چنین شرایطی با قواعد ۲۴ تا ۳۵ «قواعد نلسون ماندلا» که دولتها را موظف به تأمین استانداردهای بهداشتی و درمانی معادل جامعه خارج از زندان میکند، مغایرت دارد.
تشدید فشار بر زندانیان سیاسی در زندان ارومیه
در زندان مرکزی ارومیه فشارها بر زندانیان سیاسی افزایش یافته است. بر اساس اطلاعات موجود، مسئولان زندان وسایل شخصی زندانیان از جمله یخچالها و تلویزیونهایی را که با هزینه شخصی تهیه شده بود، ضبط و مصادره کردهاند.
مصادره اموال شخصی زندانیان و محروم کردن آنان از امکانات اولیه زندگی در شرایط حبس، نگرانیهایی را درباره استفاده از اقدامات تنبیهی و فشارهای مضاعف علیه زندانیان سیاسی ایجاد کرده است.
زندان اوین؛ محدودیت ملاقات، تراکم جمعیت و برخوردهای خشونتآمیز
در زندان اوین محدودیتهای جدیدی علیه زندانیان زن اعمال شده است. زمان ملاقاتهای حضوری و کابینی به نصف کاهش یافته و خانوادهها در جریان ملاقاتها با رفتارهای تحقیرآمیز و توهینآمیز مواجه میشوند.
در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ زندانیان و خانوادههای آنان در اعتراض به این وضعیت دست به اعتراض زدند.
همزمان، زندانیان اوین در ماههای گذشته با مجموعهای از مشکلات از جمله گرمای شدید، قطع تجهیزات خنککننده، شیوع ساس، محدودیت هواخوری و محرومیت از امکانات ورزشی مواجه بودهاند.
در مردادماه نیز نیروهای گارد زندان به بند ۷ یورش برده و ضمن ضربوشتم زندانیان سیاسی، به تخریب و ضبط اموال آنان اقدام کردند. افزون بر این، انتقال ۶۰ زندانی از زندان تهران بزرگ (فشافویه) به بند ۷ اوین باعث افزایش تراکم جمعیت و کاهش امکانات موجود شده است.
گرسنگی و شرایط غیرانسانی در زندان زاهدان
گزارشهای رسیده از زندان مرکزی زاهدان حاکی از وضعیت نگرانکننده تغذیه زندانیان است.
بر اساس اطلاعات دریافتی، میزان و کیفیت غذای ارائهشده به زندانیان به حدی پایین است که صرفاً از مرگ ناشی از گرسنگی شدید جلوگیری میکند و برای تأمین نیازهای اولیه غذایی یک فرد بزرگسال کافی نیست. در برخی بخشها، زندانیان غذای دریافتی را به گونهای توصیف کردهاند که تنها برای زنده ماندن کفایت میکند، نه برای حفظ سلامت جسمی.
وضعیت در سلولهای انفرادی وخیمتر است. زندانیان این بخش در برخی موارد صبحانه دریافت نمیکنند و غذای روزانه آنان گاه به حدود ده قاشق برنج محدود میشود که آنهم بطور منظم داده نمی شود. همچنین سهمیه آب روزانه زندانیان در برخی موارد به دو لیوان در شبانهروز محدود شده و وعده غذایی شب تنها شامل مقدار اندکی نان و یک تخممرغ است.
چنین شرایطی میتواند مصداق رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز تلقی شود.
محمدجواد وفایی؛ محرومیت مضاعف در زندان وکیلآباد مشهد
محمدجواد وفایی، زندانی سیاسی محکوم به اعدام، در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ با یورش مأموران زندان به محل نگهداری خود مواجه شد.
طی این اقدام، وسایل ورزشی محدود او ضبط شده و دسترسی وی به روزنامه قطع شده است. این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که وی پیشتر نیز از حضور در مراسم خاکسپاری پدر خود محروم شده بود.
محروم کردن زندانی از دسترسی به فعالیتهای ورزشی، اطلاعات و ارتباط با مناسبتهای مهم خانوادگی، نگرانیهایی را درباره استفاده از محدودیتهای تنبیهی علیه زندانیان سیاسی ایجاد میکند.
زندان فردیس کرج؛ بلاتکلیفی، محرومیت درمانی و نگهداری نوجوانان در پروندههای امنیتی
اطلاعات دریافتی از زندان فردیس کرج حاکی از نگرانی جدی درباره وضعیت سه زندانی به نامهای رضوانه صادقی، دیانا طاهرآبادی و نرگس علیشاهی است.
رضوانه صادقی
رضوانه صادقی از دیماه ۱۴۰۴ در بازداشت به سر میبرد. سه ساچمه ناشی از شلیک همچنان در ناحیه سر وی باقی مانده و تاکنون امکان درمان مؤثر و خارج کردن آنها فراهم نشده است. همچنین اطلاعات شفافی درباره دسترسی وی به خدمات درمانی و وضعیت پرونده قضایی او در دست نیست.
دیانا طاهرآبادی
دیانا طاهرآبادی، نوجوان ۱۶ ساله، در بخشی موسوم به «مهدکودک» زندان فردیس نگهداری میشود. پرونده او به اتهام آتش زدن یک کانکس پلیس در جریان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ با عنوان «محاربه» پیگیری شده است؛ اتهامی که میتواند مجازاتهای بسیار سنگین از جمله اعدام را در پی داشته باشد.
بازداشت کودکان و نوجوانان در پروندههای امنیتی، همراه با تعیین مجازاتها یا اتهامهای سنگین، نگرانیهای جدی درباره رعایت اصل منافع عالیه کودک و تعهدات ایران ذیل کنوانسیون حقوق کودک ایجاد میکند.
نرگس علیشاهی
درباره وضعیت نرگس علیشاهی نیز اطلاعات شفافی در دست نیست و نگرانیهایی درباره دسترسی او به خانواده، وکیل و خدمات درمانی وجود دارد.
سارا موسیقی در زندان قرچک ورامین؛ ضربوشتم در بازجویی و محرومیت از درمان
سارا موسیقی، مهندس معمار ۴۲ ساله، پس از محکومیت به شش سال حبس در زندان قرچک ورامین نگهداری میشود.
بر اساس اطلاعات موجود، وی در دوران بازجویی مورد ضربوشتم قرار گرفته و از ناحیه کتف آسیب دیده است. با وجود نیاز به درمان تخصصی، تاکنون دسترسی مؤثر به خدمات درمانی مناسب برای وی فراهم نشده است.
اتهامات مطرحشده علیه او شامل «توهین به رهبری»، «توهین به خمینی و مقدسات» و «ارتباط با دول متخاصم» عنوان شده است.
محرومیت از درمان مناسب در کنار ادعاهای مربوط به ضربوشتم در بازداشت، نیازمند بررسی فوری و مستقل است.
انتقال مخفیانه زندانیان سیاسی به زندان زاهدان
اطلاعات دریافتی از زندان مرکزی زاهدان نشان میدهد که در جریان جنگ ۴۰ روزه، حدود ۳۰ زندانی سیاسی از تهران به این زندان منتقل شدهاند. این انتقالها بهصورت غیرشفاف انجام شده و تاکنون هیچ اطلاعات رسمی درباره هویت زندانیان، مبنای قانونی انتقال، وضعیت پروندهها و یا محل نگهداری قبلی آنان منتشر نشده است.
بر اساس اطلاعات موجود، پس از انتقال، این زندانیان در سلولها و بخشهای جداگانه نگهداری شدهاند و ارتباط آنان با سایر زندانیان به شدت محدود شده است. به زندانیان عادی گفته شده که افراد انتقالیافته به دلیل نقش داشتن در هدایت اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ بازداشت شدهاند.
همچنین گزارش شده است که مسئولان زندان عمداً از نگهداری تمامی این زندانیان در یک بخش خودداری کرده و آنان را در چند سلول و محل مختلف توزیع کردهاند. زندانیان سیاسی تنها هفتهای یکبار امکان هواخوری دارند و هنگام خروج از سلول نیز به نحوی جابهجا میشوند که با زندانیان عادی تماس نداشته باشند.
بر اساس اطلاعات موجود، مسئولان زندان به زندانیان عادی هشدار دادهاند که هرگونه گفتوگو یا ارتباط با زندانیان سیاسی میتواند به تشکیل پرونده جدید یا افزایش محکومیت برای هر دو طرف منجر شود. این وضعیت عملاً شرایطی از انزوای اجباری ایجاد کرده و انتقال اطلاعات درباره وضعیت سلامت، شرایط نگهداری و رفتار مأموران با این زندانیان را دشوار ساخته است.
علاوه بر این، دستکم سه زندانی نیز در زندان زاهدان نگهداری میشوند که به ارتباط با سازمان مجاهدین خلق ایران متهم شدهاند. با وجود نگهداری آنان در این زندان، اطلاعاتی درباره هویت، وضعیت پروندهها، احکام صادرشده یا شرایط نگهداری آنان در دسترس نیست.
انتقال زندانیان سیاسی به زندانی واقع در صدها کیلومتر دورتر از محل زندگی خانوادهها، امکان ملاقات منظم، دسترسی به وکیل منتخب و پیگیری حضوری پرونده را به شدت محدود کرده و نگرانیهای جدی درباره هدف و آثار این جابهجاییها ایجاد میکند.
تحلیل حقوقی
موارد مستندشده در این گزارش نشاندهنده نگرانیهای جدی در زمینه رعایت تعهدات داخلی و بینالمللی جمهوری اسلامی ایران است.
این وضعیت با مفاد میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، بهویژه حق آزادی و امنیت شخصی، حق برخورداری از کرامت انسانی در دوران بازداشت، حق ارتباط با خانواده، حق دسترسی به وکیل و حق برخورداری از دادرسی عادلانه در تعارض قرار میگیرد.
همچنین محرومیت برخی زندانیان از دسترسی به خدمات درمانی، نگهداری طولانیمدت در شرایط نامناسب، محدودیتهای شدید ارتباط با خانواده، نگهداری افراد در بلاتکلیفی و انتقال زندانیان به مراکز دور از محل سکونت خانواده، با استانداردهای بینالمللی رفتار با زندانیان ناسازگار است. این اقدامات با «قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل متحد برای رفتار با زندانیان» (قواعد نلسون ماندلا)، از جمله قواعد ۲۴ تا ۳۵ درباره حق دسترسی به مراقبتهای پزشکی مناسب و همچنین اصول مربوط به حفظ ارتباط زندانی با خانواده و حمایت از کرامت انسانی افراد محروم از آزادی، مغایرت دارد.
نتیجهگیری
موارد مطرحشده در این گزارش تنها بخشی از وضعیت زندانیان سیاسی و عقیدتی در ایران را منعکس میکند و نباید به عنوان فهرستی جامع تلقی شود. با این حال، مجموعه این موارد تصویری از یک الگوی نگرانکننده را نشان میدهد؛ الگویی که در آن محرومیت از درمان، محدودیت ارتباط با خانواده، انتقالهای دور از محل سکونت، استفاده از شرایط نامناسب زندان به عنوان ابزار فشار، نگهداری طولانیمدت در بلاتکلیفی، سرکوب زندانیان سیاسی و محدود کردن دسترسی آنان به حقوق بنیادین به صورت مستمر مشاهده میشود.
تداوم چنین وضعیتی نه تنها با تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی ایران ناسازگار است، بلکه سلامت، کرامت انسانی و در مواردی جان زندانیان را در معرض خطر قرار میدهد. جامعه بینالمللی نباید این موارد را صرفاً به عنوان تخلفات اداری یا مشکلات داخلی زندانها تلقی کند؛ بلکه باید آنها را در چارچوب نگرانیهای جدی حقوق بشری مورد ارزیابی قرار دهد.
درخواستهای فوری و عملی
- از گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران درخواست میشود وضعیت زندانهای لنگرود قم، اوین، زاهدان، وکیلآباد مشهد، فردیس کرج و قرچک ورامین را به طور ویژه در گزارشهای آتی خود بررسی و از مقامات ایرانی درباره شرایط نگهداری زندانیان توضیح بخواهد.
- از گزارشگر ویژه شکنجه و سایر رفتارها یا مجازاتهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز درخواست میشود گزارش مستقلی درباره محرومیت درمانی، شرایط نگهداری، سوءرفتار با زندانیان و انتقالهای اجباری زندانیان سیاسی تهیه کند.
- از گروه کاری بازداشتهای خودسرانه درخواست میشود وضعیت زندانیانی که در بلاتکلیفی طولانیمدت، محرومیت از وکیل یا بیخبری خانوادهها نگهداری میشوند مورد بررسی فوری قرار گیرد.
- از کمیته حقوق کودک و سازوکارهای مرتبط سازمان ملل درخواست میشود وضعیت دیانا طاهرآبادی و سایر کودکان یا نوجوانان بازداشتشده در پروندههای امنیتی را به طور ویژه پیگیری کنند.
- ازگزارشگرویژهوضعیتحقوقبشردرایران،گزارشگرویژهشکنجهوگروهکاریبازداشتهایخودسرانهدرخواستمیشودبهطورمشترکدربارهمحرومیتزندانیانازخدماتدرمانی،انتقالهایاجباریوشرایطنگهداریدرزندانهاییادشدهمکاتباتفوریباجمهوریاسلامیایرانانجامدهندونتایجرادرگزارشهایعمومیخودمنعکسکنند.
- از کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود موارد مربوط به محرومیت درمانی، محدودیت ارتباط زندانیان با خانواده، انتقال زندانیان به مناطق دوردست و شرایط غیرانسانینگهداریرادرچارچوبمستندسازیجاریوضعیتحقوقبشردرایرانثبتوبرایاستفادهدرسازوکارهایپاسخگوییوتحقیقاتآیندهحفظکند.
- از شورای حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود وضعیت زندانیان سیاسی و عقیدتی در ایران را به عنوان بخشی از سازوکارهای مستندسازی و پاسخگویی موجود درباره ایران مورد بررسی مستمر قرار دهد و از جمهوری اسلامی ایران بخواهد دسترسی نهادهای مستقل بینالمللی به زندانها را فراهم کند.
- در صورت تداوم محرومیت درمانی، شرایط غیرانسانی نگهداری، انتقالهای پنهانی زندانیان سیاسی، ایجاد انزوای اجباری و سایر موارد نقض جدی حقوق بشر، از شورای حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود این موارد را در چارچوب سازوکارهای پاسخگویی و مستندسازی مرتبط با ایران به طور ویژه بررسی کرده و مسئولیت اشخاص و نهادهای دخیل در این نقضها را برای پاسخگویی احتمالی در آینده مستند کند.
