اعتصاب غذای گسترده حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در زندان قزلحصار کرج وارد چهارمین روز خود شده است. این حرکت اعتراضی در واکنش به افزایش شدید اجرای احکام مرگ و انتقال گروهی از زندانیان به سلولهای انفرادی آغاز شد و اکنون به یکی از بزرگترین اعتراضهای جمعی در زندانهای ایران تبدیل شده است.
با وجود تهدیدها، فشارها و برخوردهای امنیتی، زندانیان خواستار توقف فوری اعدامها و لغو کامل مجازات مرگ هستند. همزمان، سازمان عفو بینالملل و نهادهای حقوق بشری بینالمللی نسبت به این روند هشدار دادهاند و خواستار اقدام فوری جهانی شدهاند.
۱. آغاز اعتصاب و ابعاد آن
منابع داخلی گزارش دادهاند که اعتصاب از روز دوشنبه ۲۱ مهرماه ۱۴۰۴، پس از انتقال ۱۶ زندانی محکوم به مرگ به سلولهای انفرادی، آغاز شد. چند ساعت پس از این انتقال، شعار «نه به اعدام» از سالنهای مختلف واحد ۲ شنیده شد و زندانیان با خودداری از دریافت غذا اعتراض خود را آغاز کردند.
در روزهای نخست این حرکت، دستکم هشت نفر از زندانیان اعدام شدند؛ رخدادی که خشم و نگرانی دیگران را برانگیخت و موجب گسترش اعتصاب به سایر بندها شد.
در حال حاضر، زندانیان واحدهای ۲، ۳ و ۴ در اعتصاب هستند و حتی تعدادی از افراد بیمار و سالخورده نیز با وجود وضعیت جسمی نامناسب به آنان پیوستهاند. این اعتصاب یکی از گستردهترین اعتراضهای زندانیان در سالهای اخیر محسوب میشود.
۲. وضعیت زندان و تهدید مقامات
فضای زندان قزلحصار به شدت متشنج و امنیتی گزارش شده است. مأموران با قطع آب گرم، بستن چراغخانه و محدودسازی تماسها تلاش دارند اعتصاب را در نطفه خفه کنند.
گزارشها از وخامت وضعیت جسمی چند زندانی حکایت دارد؛ برخی بهدلیل ضعف شدید بیهوش شدهاند اما همچنان بر ادامه اعتراض پافشاری میکنند و شعار «اعدام نکنید» در راهروهای زندان طنینانداز است.
به گفته منابع موثق، اللهکرم عزیزی، رئیس زندان قزلحصار، روز سهشنبه با حضور در واحد ۲ تلاش کرده است زندانیان را به پایان دادن به اعتصاب ترغیب کند و وعده داده که برخی از زندانیان فاقد حکم قطعی را به زندانهای دیگر منتقل خواهد کرد.
اما زندانیان این پیشنهاد را رد کردهاند. پس از آن، رئیس زندان تهدید کرده است که در صورت ادامه اعتصاب، احکام اعدام با سرعت بیشتری اجرا خواهد شد.
۳. همبستگی و حمایت خانوادهها
اعتصاب زندانیان با حمایت خانوادههای محکومان در بیرون از زندان همراه بوده است. خانوادهها با تجمعهای محدود و انتشار پیامهایی در شبکههای اجتماعی، همبستگی خود را با اعتصابکنندگان اعلام کردهاند.
شعارهایی مانند «نه به اعدام» و «زندگی حق ماست» در میان خانوادهها و فعالان مدنی طنینانداز شده و از سوی کاربران شبکههای اجتماعی در ایران و خارج از کشور بازنشر یافته است.
رسانههای رسمی حکومت تلاش کردهاند این اعتراض را به «اعضای باندهای مجرمانه» نسبت دهند، اما خانوادهها و فعالان مدنی تأکید کردهاند که اعتراض به اعدام، حق انسانی و نه جرم است.
۴. گسترش اعدامها و ابعاد آماری
در روزهای همزمان با این اعتصاب، گزارشها از افزایش شدید اعدامها در سراسر ایران حکایت دارد.
بر اساس دادههای گردآوریشده از زندانهای مختلف، تنها در فاصلهٔ ۲۱ تا ۲۳ مهرماه دستکم ۳۸ زندانی در زندانهای قزلحصار، اراک، شیراز، ایلام، بیرجند و اصفهان اعدام شدهاند — معادل یک اعدام در هر دو ساعت.
از جمله قربانیان میتوان به مسعود نعمتینیا، علیرضا رزاقی (اراک)، میلاد جهانی (شیراز) و احمد بگ ناصری (ایلام) اشاره کرد.
کارشناسان حقوق بشر این آمار را مصداق استفاده از اعدام بهعنوان ابزار سیاسی و سرکوب اجتماعی ارزیابی میکنند.
۵. واکنش جهانی و بیانیه عفو بینالملل
در واکنش به موج تازه اعدامها، سازمان عفو بینالملل بیانیهای فوری صادر کرد.
به گفته حسین بائومی، معاون مدیر منطقهای عفو بینالملل برای خاورمیانه و شمال آفریقا:
«کشورهای عضو سازمان ملل باید با فوریت لازم در برابر موج تکاندهنده اعدامها در ایران اقدام کنند.»
عفو بینالملل اعلام کرده است که از ابتدای سال ۲۰۲۵ تاکنون بیش از یکهزار نفر در ایران اعدام شدهاند — بهطور میانگین روزانه چهار نفر. این سازمان هشدار داده که مقامات ایران با تلاش برای عادیسازی اجرای اعدامها، حق حیات را بهطور سیستماتیک نقض میکنند.
در این بیانیه تأکید شده است که «اعدام در هر شکل آن، نمونهای آشکار از رفتار ظالمانه و غیرانسانی» است و از حکومت ایران خواسته شده تا:
- اجرای فوری تمامی احکام اعدام را متوقف کند،
- قوانین مرتبط با مواد مخدر را اصلاح نماید،
- و مجازات مرگ را بهطور کامل لغو کند.
عفو بینالملل همچنین از کشورهای عضو سازمان ملل متحد و کمیته سوم مجمع عمومی خواسته است با اتخاذ موضع قاطع در نشستهای جاری، نسبت به وضعیت حقوق بشر در ایران واکنش نشان دهند و دفتر سازمان ملل در امور مواد مخدر و جرم را به فشار برای اصلاح قوانین ضدانسانی ایران فراخوانده است.
۶. بازتاب رسانهای بینالمللی
خبرگزاری فرانسه (AFP) گزارش داده است:
«زندانیان یکی از بزرگترین زندانهای ایران طی چند روز گذشته با برگزاری تحصن و اعتصاب غذا، مخالفت خود را با موج فزاینده اعدامها اعلام کردهاند.»
در این گزارش آمده که اعتراض در زندان قزلحصار کرج، پس از انتقال ۱۶ زندانی به سلول انفرادی، آغاز شده است.
روزنامه الشرق الاوسط نیز نوشت: «زندانیان در راهروهای زندان شعار “نه به اعدام” سر دادند، در حالی که خانوادههایشان در برابر زندان تجمع کردند و خواستار توقف فوری احکام مرگ شدند.»
۷. تحلیل حقوقی و تعهدات نقضشده
افزایش بیوقفه اعدامها و رفتار با زندانیان اعتصابی، نقض فاحش تعهدات بینالمللی ایران است.
مطابق میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی:
- ماده ۶: هرگونه سلب خودسرانهٔ زندگی ممنوع است؛
- ماده ۷: تهدید، فشار و محرومیت از درمان مصداق شکنجه و رفتار غیرانسانی است؛
- ماده ۱۰: رفتار انسانی با زندانیان الزامی است و مجازات جمعی یا شرایط تحقیرآمیز ناقض این اصل است.
کارشناسان تأکید دارند که این روند، نشانگر سیاست سیستماتیک نقض حق حیات و بیاعتنایی مطلق به دادرسی عادلانه در نظام قضایی ایران است.
۸. ابعاد انسانی و اجتماعی
اعتصاب غذای زندانیان قزلحصار بازتابی از فریاد جمعی برای زندگی است. زندانیان با به خطر انداختن جان خود، در برابر چرخهٔ مرگ ایستادهاند.
خانوادهها در بیرون از زندان با روشن کردن شمع و انتشار پیامهای «نه به اعدام»، صدای آنان را به گوش جامعه رساندهاند.
این پیوند میان زندان و جامعه مدنی، نماد مقاومت مدنی در برابر سیاست مرگ و تلاش برای بازگرداندن کرامت انسانی است.
۹. نتیجهگیری و درخواست اقدام فوری
اعتصاب غذای ۱۵۰۰ زندانی در قزلحصار، اکنون در چهارمین روز خود ادامه دارد و به یکی از جدیترین هشدارها درباره وضعیت حقوق بشر در ایران بدل شده است.
تداوم اعدامها، وخامت حال زندانیان و تهدید مسئولان زندان، ضرورت اقدام فوری جامعه جهانی را دوچندان کرده است.
درخواستهای فوری:
- توقف فوری همه اعدامها و اعلام تعلیق کامل اجرای احکام مرگ؛
- دسترسی ناظران بینالمللی و گزارشگران ویژه سازمان ملل به زندان قزلحصار؛
- ارائه مراقبتهای پزشکی به زندانیان اعتصابی؛
- اصلاح فوری قوانین کیفری ایران در راستای لغو مجازات اعدام.
پیام زندانیان قزلحصار همچنان طنینانداز است:
«نه به اعدام — آری به زندگی.»