فرماندهی انتظامی رژیم ایران؛ امنیت داخلی و کنترل اجتماعی
احمدرضا رادان، فرمانده کل فرماندهی انتظامی رژیم حاکم بر ایران(فراجا)، یکی از چهرههای کلیدی در ساختار امنیت داخلی این کشور محسوب میشود که کارنامه او با مدیریت و اجرای سیاستهای سرکوبگرانه در قبال شهروندان، بهویژه در بستر اعتراضات سراسری، پیوند خورده است.
بررسی سوابق، مواضع و عملکرد وی نشان میدهد که نقش او صرفاً در سطح فرماندهی اداری محدود نبوده، بلکه در طراحی، هدایت و اجرای عملیاتی سیاستهایی بوده است که به نقض گسترده حقوق بنیادین شهروندان منجر شدهاند.
پیشینه و مسیر شکلگیری نقش امنیتی
احمدرضا رادان در سال ۱۳۴۲ در اصفهان متولد شد و فعالیت خود را از اوایل دهه ۱۳۶۰ در بسیج و سپس سپاه پاسداران آغاز کرد. حضور وی در مناطق درگیری، بهویژه در کردستان در دوران جنگ ایران و عراق، نخستین تجربههای او در حوزههای امنیتی و نظامی را شکل داد.
در دهه ۱۳۷۰، همزمان با انتقال نیروهای سپاه به ساختار نیروی انتظامی، رادان وارد این نهاد شد و بهتدریج در مناصب مختلف، بهویژه در استانهای دارای حساسیتهای امنیتی مانند کردستان و سیستان و بلوچستان، مسئولیتهای فرماندهی را بر عهده گرفت.
این مسیر شغلی، زمینهساز شکلگیری نقش او بهعنوان یکی از فرماندهان امنیتی با تجربه در مدیریت ناآرامیهای داخلی شد.
نقش در تثبیت الگوی سرکوب در نیروی انتظامی
دوره فرماندهی رادان در تهران بزرگ(۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷) نقطه عطفی در کارنامه او محسوب میشود. در این دوره، طرحهایی تحت عنوان «امنیت اجتماعی» اجرا شد که شامل برخورد گسترده خشونتآمیز با شهروندان، بهویژه زنان، در ارتباط با حجاب اجباری بود.
این طرحها با بازداشتهای گسترده، برخوردهای خیابانی و اعمال فشارهای اجتماعی همراه بود و نشاندهنده انتقال رویکردهای امنیتی به حوزه زندگی روزمره شهروندان بود. همچنین در این دوره، برخوردهای علنی و تحقیرآمیز با متهمان در سطح شهر گزارش شد که نقض کرامت انسانی را بهصورت سیستماتیک بازتولید میکرد.
موارد مستند نقض حقوق بشر و نقش مستقیم رادان
۱. بازداشتگاه کهریزک و مرگ بازداشتشدگان(۱۳۸۸)
در جریان اعتراضات سال ۱۳۸۸، رادان در مقام جانشین فرمانده نیروی انتظامی در ساختار تصمیمگیری و اجرای سیاستهای امنیتی نقش کلیدی داشت. انتقال بازداشتشدگان به بازداشتگاه کهریزک، که بهعنوان یک مرکز نگهداری غیرقانونی شناخته شد، در این دوره انجام گرفت.
در این بازداشتگاه، افرادی از جمله محسن روحالامینی، امیر جوادیفر، محمد کامرانی، رامین آقازاده قهرمانی و احمد نجاتیکارگر بر اثر شکنجه، ضرب و شتم و شرایط غیرانسانی جان باختند.
شهادت بازماندگان به نقش و حضور مقامات انتظامی در فرآیند بازداشت و بازجویی اشاره دارد. اظهارات بعدی رادان مبنی بر عدم ابراز پشیمانی از عملکرد خود در آن دوره، نشاندهنده پذیرش رویکرد اتخاذشده است.
۲. طرح «ارتقای امنیت اجتماعی» و نقض کرامت انسانی(۱۳۸۵–۱۳۸۷)
در دوران فرماندهی رادان در تهران، طرحهایی اجرا شد که به برخورد گسترده با شهروندان در حوزههای اجتماعی انجامید.
در چارچوب این طرحها، گرداندن علنی متهمان در سطح شهر در شرایط تحقیرآمیز گزارش شد که بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار اجتماعی مورد استفاده قرار گرفت. این اقدامات با انتقادات جدی در حوزه حقوق بشر به دلیل نقض کرامت انسانی همراه بود.
همچنین برخورد با زنان بهدلیل عدم رعایت حجاب اجباری در این دوره تشدید شد و نظارت بر پوشش شهروندان بهصورت گسترده اعمال گردید.
۳. اجرای «طرح نور» و تشدید سرکوب زنان(۱۴۰۱ تاکنون)
پس از انتصاب مجدد رادان در سال ۱۴۰۱، سیاستهای مرتبط با حجاب اجباری در قالب طرحهایی مانند «طرح نور» تشدید شد.
گزارشهای حقوق بشری نشان میدهد که در اجرای این سیاستها، زنان و دختران با بازداشتهای خودسرانه، خشونت فیزیکی، فشارهای روانی و اشکال مختلف آزار مواجه شدهاند.
در یکی از موارد منتشرشده در سال ۱۴۰۴، برخورد خشونتآمیز با دو دختر نوجوان واکنشهای گستردهای را برانگیخت. موضعگیری رادان در این خصوص، که رفتار مأموران را در حد «غیرحرفهای» توصیف کرد، نشاندهنده نحوه مواجهه رسمی با این موارد است.
همچنین گزارشهایی از اعمال مجازاتهای تحقیرآمیز علیه زنان در این چارچوب منتشر شده است.
۴. نقش در سرکوب اعتراضات و بازداشتهای گسترده(بهویژه ۱۴۰۴)
در اعتراضات سراسری سالهای اخیر، بهویژه در سال ۱۴۰۴، نیروهای تحت فرماندهی رادان در خط مقدم مواجهه با معترضان و سرکوب و کشتار و دستگیری آنها قرار داشتند.
گزارشها حاکی از استفاده گسترده از زور، از جمله شلیک مستقیم و کشتار هزاران تن از مردم در خیابانها که شامل کودکان، سالخوردگان و عابران نیز میشد، همچنین بازداشت دهها هزار نفر در نقاط مختلف کشور است. بسیاری از بازداشتشدگان به مراکز نگهداری منتقل شدند که دسترسی به حقوق اولیه در آنها محدود بود و خانوادهها هیچ خبری از فرزندان خود نداشتند.
این الگو در امتداد روندی قرار دارد که در اعتراضات پیشین نیز مشاهده شده بود.
اظهارات رسمی و چارچوببندی امنیتی اعتراضات
در ۱۹ اسفند ۱۴۰۴، احمدرضا رادان در یک گفتوگوی تلویزیونی اعلام کرد:
«اگر کسی به خواست دشمن [به خیابان] بیاید، ما او را معترض نمیبینیم؛ آن را دشمن میبینیم.»
وی همچنین تأکید کرد:
«همه نیروهای ما دست به ماشه آمادهاند.»
این اظهارات نشاندهنده چارچوبی است که اعتراضات مدنی را در قالب تهدید امنیتی تعریف کرده و زمینه استفاده از زور مرگبار را فراهم میسازد.
تحریمها و محکومیتهای بینالمللی علیه احمدرضا رادان
احمدرضا رادان بهدلیل نقش مستقیم در نقض حقوق بشر، از جمله سرکوب اعتراضات، بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و اجرای سیاستهای سرکوبگرانه علیه زنان، بهطور مشخص در فهرست تحریمهای چندین کشور قرار گرفته است:
- ایالات متحده آمریکا(۲۰۱۰):
بهدلیل نقش در سرکوب اعتراضات ۱۳۸۸ و وقایع کهریزک؛
مسدودسازی داراییها و ممنوعیت تعامل مالی
🔗 https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=12251 - اتحادیه اروپا(۲۰۱۱):
بهدلیل بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و نقش در سرکوب اعتراضات؛
ممنوعیت سفر و مسدودسازی داراییها
🔗 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:02011D0235 - کانادا(۲۰۲۴):
بهدلیل دخالت مستقیم در سیاستهای سرکوبگرانه علیه زنان و دختران؛
ممنوعیت ورود و مسدودسازی داراییها
🔗 https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2024/09/canada-imposes-sanctions-on-five-iranian-officials.html - استرالیا(۲۰۲۶):
بهدلیل نقش در سرکوب خشونتآمیز اعتراضات؛
ممنوعیت سفر و محدودیتهای مالی
🔗 https://www.dfat.gov.au/news/news/20-persons-and-3-entities-listed-under-autonomous-sanctions-regulations-2011-iran
این تحریمها شامل مسدودسازی داراییها، ممنوعیت سفر و محدودیتهای مالی بوده و نشاندهنده شناسایی بینالمللی نقش وی در نقض حقوق بشر است.
جمعبندی تحلیلی
بررسی کارنامه احمدرضا رادان نشان میدهد که وی در مقاطع مختلف، از جمله اعتراضات ۱۳۸۸، دوره فرماندهی در تهران، اعتراضات پس از ۱۴۰۱ و رویدادهای ۱۴۰۴، در موقعیتهایی قرار داشته که تصمیمات و سیاستهای اتخاذشده به نقض حقوق بنیادین شهروندان منجر شده است.
تکرار این الگو در بازهای بیش از یک دهه، بیانگر پیوند مستقیم میان جایگاه فرماندهی و اجرای عملیاتی سیاستهای امنیتی است. مستندات موجود نشان میدهد که عملکرد وی بهصورت موردی نبوده، بلکه در چارچوب یک روند مستمر از اعمال زور، بازداشتهای گسترده و محدودسازی حقوق شهروندان شکل گرفته است.
در این چارچوب، احمدرضا رادان بهعنوان یکی از چهرههای محوری در ساختار امنیت داخلی، در بررسیهای مرتبط با پاسخگویی در حوزه حقوق بشر، جایگاهی کلیدی دارد.