«من هرگز تقاضای عفو نکرده و نخواهم کرد. آزادی حقی است به سرقت رفته؛ حق دزدیده‌شده را گدایی نمی‌کنیم، برای به‌دست‌آوردنش مبارزه می‌کنیم.»
علی یونسی این جمله را در نامه‌ای از زندان قزلحصار نوشت. در ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ به او ابلاغ شده بود که هفت ماه باقی‌مانده از حبسش مشمول «عفو ۲۲ بهمن» شده است. او با اشاره‌ا به شش هم‌بندی اعدام‌شده‌اش پاسخ داد: «آن‌ها برای جانشان چانه نزدند؛ ننگ بر من اگر برای آزادی‌ام چانه بزنم.». یونسی به جای پذیرفتن عنوان «عفو»، بر این باور پافشاری کرد که آزادی حق اوست.
اکنون، نزدیک به پایان همان دوره حبس، دادگاه تجدیدنظر حکم پنج سال زندان دیگر را علیه او تأیید کرده است. خبر در آغاز سال تحصیلی منتشر شد؛ زمانی که علی یونسی برای هفتمین سال پیاپی از دانشگاه دور مانده است. parsi.euronews.com
دانشجویی که افق دیگری پیش رو داشت
یونسی دانشجوی مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف است. او در دبیرستان مدال‌های نقره و طلای المپیاد نجوم ایران را به دست آورد و در سال ۲۰۱۸ عضو تیم برنده مدال طلای المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک در چین بود. امیرحسین مرادی، دانشجوی فیزیک دانشگاه شریف و دارنده مدال المپیاد نجوم، نیز در کنار او بازداشت شد. این دستاوردها تمام شخصیت هیچ‌یک را تعریف نمی‌کند، اما نشان می‌دهد بازداشتشان چه مسیر تحصیلی و چه سال‌های تعیین‌کننده‌ای از جوانی را متوقف کرد. iranhr.net
بازداشت، انفرادی و اتهام‌های سنگین
علی یونسی و امیرحسین مرادی در ۲۲ فروردین ۱۳۹۹ بازداشت شدند. به گفته برادر علی، مأموران هنگام بازداشت او را زده بودند و آثار جراحت بر سر و صورتش دیده می‌شد. گزارش عفو بین‌الملل و نامه کارشناسان سازمان ملل به حکومت ایران از نگهداری طولانی‌مدت دو دانشجو در بند ۲۰۹ اوین، حدود ۶۰ روز انفرادی در آغاز بازداشت، ادعاهای ضرب‌وشتم و محرومیت از دسترسی به وکیل در ۱۳ ماه نخست خبر می‌دهند. کارشناسان سازمان ملل این موارد را به عنوان اطلاعات دریافتی و موضوع نگرانی مطرح کردند، نه یافته‌های یک دادگاه مستقل. spcommreports.ohchr.org
در اردیبهشت ۱۳۹۹، سخنگوی وقت قوه قضاییه این دو دانشجو را به ارتباط با گروه‌های مخالف و در اختیار داشتن مواد منفجره متهم کرد؛ خانواده‌ها اتهام‌ها را رد کردند. بعدها اتهام «افساد فی‌الارض»، که می‌توانست مجازات مرگ در پی داشته باشد، نیز در روند پرونده مطرح شد. در سال ۱۴۰۱، دادگاه انقلاب برای هر یک مجموعاً ۱۶ سال زندان صادر کرد. عفو بین‌الملل گزارش داد که احکام پس از دادرسی ناعادلانه صادر شدند و «اعترافات» مورد استناد، به گفته دو دانشجو، زیر شکنجه گرفته شده و در دادگاه پس گرفته شده بودند. iranhr.net
روزهایی که خانواده نمی‌دانست علی کجاست
ماجرای زندان یونسی به صدور حکم نخست محدود نماند. در ۲۸ خرداد ۱۴۰۴، او را از بند چهار زندان اوین به مکانی نامعلوم بردند. خانواده‌اش از محل نگهداری او خبر نداشتند و وکیلش نیز نتوانسته بود پاسخی درباره وضعیتش بگیرد. این بی‌خبری هم‌زمان با جنگ و پیش از حمله ۲۳ ژوئن به زندان اوین رخ داد؛ حمله‌ای که نگرانی خانواده‌های زندانیان را شدیدتر کرد. سرانجام یونسی در ۹ تیر، پس از حدود دوازده روز بی‌خبری، در تماسی کوتاه به مادرش گفت در زندان تهران بزرگ نگهداری می‌شود. خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز با برادرش، رضا یونسی، درباره انتقال و نگرانی خانواده گفت‌وگو کرد. apnews.com
پدر او، میریوسف یونسی، نیز زندانی بوده است. برای خانواده، بی‌خبری از علی در آن روزها تنها قطع یک تماس نبود؛ آنان هم‌زمان نگران سرنوشت دو عضو زندانی خانواده بودند. پس از آن، علی به قزلحصار منتقل شد؛ همان زندانی که نامه رد «عفو» را از آنجا نوشت. apnews.com
درخواست‌هایی که بی‌پاسخ ماند
در سال‌های حبس، درخواست آزادی یونسی و مرادی بارها مطرح شد. در نامه ۱۸ ژانویه ۲۰۲۲، شماری از برندگان جایزه نوبل و دانشگاهیان از دبیرکل سازمان ملل و کمیسر عالی حقوق بشر خواستند برای آزادی فوری آنان تلاش کنند. در همان نامه به درخواست پیشین ۱۷۴ استاد و مدیر گروه دانشگاه شریف اشاره شد
عفو بین‌الملل نیز خواستار آزادی آنان شد. کارشناسان سازمان ملل در نامه ۳ مه ۲۰۲۲ از حکومت خواستند مبنای حقوقی و واقعی محکومیت، ادله مورد استفاده و نحوه رسیدگی به ادعاهای بدرفتاری و اعتراف اجباری را توضیح دهد. آنان درباره «اتهام‌های بدون پشتوانه» و روند دادرسی ابراز «نگرانی جدی» کردند. www.daadkhast.org
پنج سال دیگر در آستانه پایان حبس
پس از رسیدگی‌های بعدی، حبس قابل اجرای پرونده نخست یونسی و مرادی به شش سال و هشت ماه کاهش یافت و انتظار می‌رفت در آذر ۱۴۰۵ پایان یابد. اما در مرداد ۱۴۰۴، شعبه ۲۹ دادگاه انقلاب تهران در پرونده‌ای تازه، یونسی را به اتهام منتسبِ «تأیید و تقویت رژیم اسرائیل» به پنج سال حبس محکوم کرد و زندان کرمان را محل اجرای حکم تعیین کرد. در پرونده دیگری نیز او و مرادی هر یک به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به ۱۵ ماه حبس محکوم شدند. اکنون حکم پنج ساله در تجدیدنظر تأیید شده است. متن کامل رأی و ادله آن در دسترس عموم قرار ندارد. parsi.euronews.com
یونسی در نامه‌اش پرسیده بود: «این ما هستیم که باید ببخشیم یا شما؟» این پرسش اکنون در کنار پرسشی حقوقی قرار گرفته است: دادگاه بر اساس چه رفتار و چه ادله‌ای، درست پیش از پایان حبس پیشین، پنج سال دیگر از زندگی او را به زندان سپرده است؟ انتشار رأی مستدل و روشن‌شدن چگونگی رعایت حقوق دفاعی او، نخستین گام برای پاسخ‌دادن به این پرسش است.
حقوقی که در این پرونده نقض شده و در معرض نقض است
بازداشت و حبس علی یونسی را نمی‌توان تنها با شمار سال‌های محکومیت او سنجید. گزارش‌های مربوط به ضرب‌وشتم هنگام بازداشت، حدود ۶۰ روز نگهداری اولیه در انفرادی، محرومیت از دسترسی به وکیل در ۱۳ ماه نخست و ادعای گرفتن اعتراف زیر فشار، هر یک مسئله‌ای مستقل درباره رفتار با او و عادلانه‌بودن دادرسی ایجاد میکند. عفو بین‌الملل گزارش کرده است که یونسی و امیرحسین مرادی اعترافات منتسب به خود را در دادگاه پس گرفتند و گفتند این اظهارات زیر شکنجه گرفته شده است. کارشناسان سازمان ملل نیز در نامه ۳ مه ۲۰۲۲ درباره این ادعاها و احکام سنگین آنان ابراز «نگرانی جدی» کردند و از حکومت خواستند ادله محکومیت و نتیجه هرگونه تحقیق درباره بدرفتاری و اعتراف اجباری را ارائه کند. spcommreports.ohchr.org
بر پایه ماده ۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، هیچ‌کس نباید خودسرانه از آزادی محروم شود. ماده ۱۰ همین میثاق رفتار انسانی با افراد زندانی را الزامی می‌داند و ماده ۱۴ حق دادرسی عادلانه، اصل برائت و فرصت واقعی برای دفاع را تضمین میکند. حق برخورداری از وکیل و دفاع مؤثر در اصل ۳۵ قانون اساسی ایران و اصل برائت در اصل ۳۷ آن نیز به رسمیت شناخته شده‌اند. اشاره به این اصول به معنای تأیید همه قوانین حاکم بر پرونده نیست؛ پرسش این است که آیا حتی این تضمین‌ها در عمل رعایت شده‌اند. ohchr.org
انتقال یونسی در خرداد ۱۴۰۴ به محلی نامعلوم و بی‌خبری چندروزه خانواده و وکیلش نیز حق او به امنیت و ارتباط با بیرون از زندان را به‌طور جدی مطرح میکند. درباره حکم پنج ساله تازه، متن کامل رأی و ادله دادگاه منتشر نشده است. از این رو هنوز نمی‌توان درباره تمام جزئیات این رسیدگی نتیجه قطعی گرفت؛ اما قوه قضاییه باید روشن کند اتهام جدید بر چه رفتار و شواهدی استوار بوده، یونسی و وکیلش چه دسترسی‌ای به پرونده داشته‌اند و دادگاه تجدیدنظر چگونه به دفاعیات آنان پاسخ داده است. apnews.com
فراخوان برای آزادی علی یونسی
سال‌ها پیش، استادان دانشگاه شریف، برندگان جایزه نوبل، دانشگاهیان و نهادهای حقوق بشری خواستار آزادی علی یونسی و امیرحسین مرادی شدند. حکم تازه نشان می‌دهد آن درخواست‌ها همچنان موضوعیت دارند. عفو بین‌الملل این دو دانشجو را زندانی عقیدتی دانسته و آزادی فوری و بدون قیدوشرطشان را خواسته است. www.daadkhast.org
ما نیز خواستار آزادی فوری و بدون قیدوشرط علی یونسی و امیرحسین مرادی هستیم. تا زمان آزادی، مقام‌های مسئول باید دسترسی منظم آنان به خانواده و وکیل، امنیت و سلامتشان در زندان، و بررسی مستقل ادعاهای بدرفتاری و اعتراف اجباری را تضمین کنند. درباره محکومیت‌های تازه نیز باید متن کامل آرای مستدل و اطلاعات لازم برای ارزیابی علنی روند دادرسی منتشر شود. علی یونسی در نامه‌اش نوشته بود: «آزادی حقی است به سرقت رفته.» پاسخ به این نامه نباید پنج سال حبس دیگر باشد. en.iranhrs.org
