کلمات دانشگاه و دانشجو در هر کشوری در ذهن برابر است با پیشرفت، اندیشه نو، آزادی تفکر و عقیده و در یک کلام سرمایه انسانی آینده کشور. اما در ایران تحت حاکمیت جمهوری اسلامی دقیقا به همین دلیل دانشگاه یکی از اصلیترین مکانهایی است که مورد تهاجم امنیتی و سرکوب قرار می گیرد. در این گزارش می خواهیم به بخشی از خشونت سازمانیافته و سرکوب علیه دانشگاه و دانشجویان در ایران بپردازیم.
سرکوب چند لایه دانشگاه و دانشجو
سرکوب در دانشگاهها شامل موارد زیر می شود:
- به قتل رساندن دانشجویان در اعتراضات
- اعدام دانشجویان
- دانشجویان در خطر اعدام
- بازداشتها شامل ربایشهای خیابانی، بازداشت بدون احم و انتقال به مراکز نامعلوم
- احکام قضایی شامل حبسهای طولانی، ممنوعیت خروج از کشور، احکام اعدام
- سرکوب دانشگاهی شامل اخراج، تعلیق، ممنوع الورودی و محرومیت از خوابگاه و تغذیه
- فشار بر استادان شامل اخراج، تعلیق، قطع حقوق و بازنشستگی اجباری
- نقش حراست شامل پرونده سازی و انتقال گزارشها به نهادهای امنیتی و قضایی
تطبیق با موازین و قوانین بینالمللی
اقدامات سرکوبگرانه علیه دانشگاهیان نقض صریح معاهدات بینالمللی است که دولت ایران ملزم به رعایت آنهاست:
- نقض حق حیات (ماده ۶ میثاق ICCPR و ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر): شلیک مستقیم به دانشجویان معترض و صدور و اجرای احکام اعدام.
- منع شکنجه و رفتار ظالمانه (ماده ۷ میثاق ICCPR و ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر): اعمال شکنجههای روانی، انفرادیهای طولانیمدت، و ایجاد شرایط منجر به جانباختنهای مشکوک و خودکشی.
- نقض حق آزادی و امنیت شخصی (ماده ۹ میثاق ICCPR): ربایشهای خیابانی توسط نیروهای لباسشخصی، بازداشت بدون حکم قضایی و انتقال به بازداشتگاههای غیررسمی.
- نقض حق بر آموزش و تحصیل (ماده ۱۳ میثاق ICESCR): صدور احکام اخراج، تعلیق، محرومیت از خوابگاه، قطع دسترسی سامانهها و ایجاد مانع در مسیر تحصیل.
- نقض حق آزادی بیان و تجمع مسالمتآمیز (مواد ۱۹ و ۲۱ میثاق ICCPR): سرکوب تحصنها و اعتراضات مسالمتآمیز دانشجویی و جرمانگاری ابراز عقیده.
- نقض استقلال آکادمیک (اصول راهنمای سازمان ملل): اعمال فشار بر اساتید، قطع حقوق، اخراج و بازنشستگی اجباری به دلیل حمایت از حقوق دانشجویان.
بقتل رساندن دانشجویان در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴
تا کنونی مشخصات بیش از ۱۱۱ دانشجو که در جریان قیام به دست نیروهای امنیتی و سرکوبگر جان باختهاند. نام و اطلاعات شماری از آنان عبارت است از:
- محمدرضا آهنگری: ۲۰ ساله، دانشجوی مدیریت دانشگاه علوم و تحقیقات؛ ۱۸ دیماه در تهران بر اثر شلیک مستقیم نیروهای حکومتی هدف قرار گرفت و جان باخت.
- مهرداد ابراهیمی: ۲۱ ساله، دانشجوی مهندسی عمران و ورزشکار حرفهای؛ ۱۹ دیماه در شاهرود با شلیک گلوله به قتل رسید.
- کامیاب احمدی: ۳۰ ساله، دانشجوی مهندسی برق دانشگاه آزاد نورآباد ممسنی؛ ۱۸ دیماه با شلیک مستقیم ماموران حکومتی جان سپرد.
- روبینا امینیان: ۲۳ ساله، دانشجوی طراحی لباس دانشکده شریعتی تهران؛ در جریان اعتراضات خیابانی هدف گلوله قرار گرفت و جان باخت.
- افشین اسفندیاری: ۲۴ ساله، دانشجوی سال آخر معماری و کوهنورد؛ ۱۸ دیماه بر اثر شلیک مستقیم نیروهای سرکوبگر جان باخت.
- هادی فروغ: ۴۳ ساله، دانشجوی ارشد فیزیولوژی ورزشی دانشگاه بهشتی و پدر یک کودک ۳ ساله؛ ۱۸ دیماه در تهران با شلیک به قلبش به قتل رسید.
- آریانا ارجمندی: ۲۳ ساله، دانشجوی روانشناسی؛ در اعتراضات بروجرد به قتل رسید و پیکر وی شبانه تحت تدابیر شدید امنیتی به خاک سپرده شد.
- امیرپارسا اشکبوس (میکروبیولوژی تهران شمال)،
- سارا برومند (حقوق زرقان)،
- رها بهلولیپور (مترجمی زبان ایتالیایی دانشگاه تهران)،
- آیدا حیدری (پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران)،
- احمد خسروانی (دانشگاه صنعتی شریف)
اعدام دانشجویان
اخیرترین مورد در اعدام دانشجویان مربوط به دانشجوی زندانی سیاسی مهدی خانکی می باشد. وی دانشجوی ۲۵ ساله رشته حقوق بوده که در ۲۱ بهمن ماه در رابطه با اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ توسط دستگاه قضایی جمهوری اسلامی به اعدام محکوم شد و سپس در تاریخ ۳۱ تیرماه 1405 حکم اعدام او به اجرا در آمد.
دانشجویان زیرحکم اعدام
دانشجویانی که در حال حاضر زیر حکم اعدام و خطر اجرای این حکم جدی است، عبارتند از:
- سپهر امیرزاده: دانشجوی ۲۲ ساله پزشکی اصفهان؛ اتهام اصلی او ارائه خدمات پزشکی و مداوای مجروحان اعتراضات بوده و به اعدام محکوم شده است.
- آرمین نورمحمدی: ۲۷ ساله، دانشجوی معماری؛ به اعدام محکوم شده و با وجود ایرادات اساسی حقوقی، در خطر عاجل اجرای حکم قرار دارد.
- احسان فریدی: ۲۲ ساله، دانشجوی مهندسی ساخت و تولید دانشگاه تبریز، با اتهامات سنگین محاربه و افساد فیالارض به اعدام محکوم شده و در زندان مرکزی تبریز به سر میبرد.
بازداشتها و احکام سنگین
طبق گزارشات رسیده بسیاری از بازداشتهای انجام شده در قبال دانشجویان به شکل ربایش خیابانی صورت گرفته است. نیروهای لباس شخصی با استفاده از خودورهای بدون پلاک و بدون ارائه حکم قضایی دانشجویان را در جریان تردداتشان در نزدیکی دانشگاه و یا در جریان تحصنهای مسالمتآمیزشان ربوده و به بازداشتگاههای غیررسمی منتقل کرده اند. برخی از احکام صادره برای دانشجوین به شرح زیر است:
- علی صانعی: دانشجوی ۲۲ ساله کامپیوتر؛ به ۱۰ سال حبس تعزیری محکوم گردید که این حکم در دادگاه تجدیدنظر تایید شد.
- ایلیا بخشایی: دانشجوی علوم ورزشی دانشگاه یزد؛ به ۵ سال حبس محکوم شده است.
- راحله معینی: دانشجوی ارشد مهندسی پزشکی؛ به ۲.۵ سال حبس و ۲ سال ممنوعیت خروج از کشور محکوم شد.
- عرفان عربی: ۲۰ ساله دانشجوی رشته مهندسی کامپیوتر در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند و از فعالان حوزه آزادی اینترنت روز ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ بازداشت و برای اجرای حکم ۳ ساله حبس تعزیری خود به زندان مرکزی بیرجند منتقل شد. اتهام وی تبلیغ علیه نظام و اجتماع و تبانی برای اقدان علیه امنیت ملی است.
- علی طاهری کیا: دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته کارگردانی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و از بازداشت شدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ به اتهام « اجتماع و تبانی به قصد برهم زدن امنیت ملی» در دادگاهی که کمتر از ده دقیقه بطول انجامیده به دو سال حبس محکوم شده است.
- دانیال حبیباللهی: دانشجوی حقوق و داوطلب آزمون ارشد؛ بیش از سه ماه است که در بازداشت و بلاتکلیفی به سر میبرد و از شرکت در کنکور محروم گردیده است.
- آریانا کوچکی: دانشجوی دانشگاه شریف؛ بازداشت شده و کماکان در بلاتکلیفی نگهداری میشود.
قتل حکومتی؛ جان باختنهای مشکوک و خودکشیهای تحت شکنجه
- فرهاد سالاری و عرفان طاهرخانی: دو دانشجوی ۲۳ ساله و نخبگان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران؛ پیکر بیجان آنها در اتاق خوابگاه کوی دانشگاه تهران پیدا شد. زمان وقوع این حادثه و فشارهای امنیتی قبلی، ابهامات جدی درباره مرگ مشکوک آنها ایجاد کرده است.
- نیا ثمری و الینا بهرامی: دو دانشجوی دانشگاه تهران که بارها توسط حراست تهدید شده و به شکل مشکوکی جان باختند.
(از راست به چپ: الینا بهرامی و نیا ثمری)
- مهشاد کشانی: دانشجوی ۲۲ ساله در اصفهان؛ پس از پایان دوران محکومیت، به جای آزادی به انفرادی منتقل شد و دست به خودکشی زد. مسئولان زندان به جای درمان، او را برای شکنجه روانی بیشتر به بیمارستان روانی منتقل کردند.
تغییر نقش حراست و پروندهسازی امنیتی
نهاد حراست در دانشگاهها از یک بخش اداری به بازوی مستقیم نهادهای اطلاعاتی و قضایی تغییر نقش داده است. گزارشهای حراست مستقیماً برای تشکیل پرونده در دادگاههای انقلاب ارسال میشود و پروندههای انضباطی دروندانشگاهی به پروندههای اتهامی امنیتی تبدیل میگردند.
محرومیتهای رفاهی و ممنوعالورودیهای فراقانونی
برای دهها دانشجو بدون برگزاری هیچگونه جلسه انضباطی یا پس از اتمام دوران محرومیت رسمی، اقدامات زیر به صورت غیرقانونی اعمال شده است:
- مسدودسازی کارتهای ورود و ممنوعیت فیزیکی از ورود به صحن دانشگاه.
- قطع ناگهانی کارت تغذیه و سامانه خوابگاهی.
- اخراج اجباری از خوابگاهها و آواره کردن دانشجویان غیربومی.
آمار احکام انضباطی، اخراج و تعلیق دانشجویان
- دانشگاه تهران: بیش از ۲۰۰ دانشجو احضار یا درگیر پرونده انضباطی شدهاند. ۴۰ دانشجو با برخوردهای فراقانونی روبرویند و دانشجویانی نظیر امیرمحمد کریمی و مهیار افتخاری با حکم اخراج مواجه شدهاند.
- دانشگاه صنعتی شریف: تشکیل بیش از ۴۰ پرونده انضباطی، تعلیق بیش از ۲۰ دانشجو و اخراج ۸ دانشجو شامل: فریبرز کهنزاد، پرنیان خدابخشی، سپنتا سعیدی، حسین شادمان، فاطمه خاکپور، مسیحا باقری، آریانا کوچکی و رضا دالمن.
- دانشگاه صنعتی امیرکبیر: صدور حکم اخراج برای امیرمحمد سورمه (دانشجوی ارشد مدیریت) و تعلیق چندین دانشجوی دیگر.
- دانشگاه شهید بهشتی: قطع دسترسی بیش از ۲۵ دانشجو به سامانههای آموزشی و محرومیت کامل از خوابگاه.
- دانشگاه علم و صنعت: تشکیل ۱۰۰ پرونده انضباطی و محرومیت دستکم ۸ دانشجو از تحصیل فقط از طریق ابلاغ ایمیلی.
- دانشگاه سوره: احضار ۴۰ دانشجو، تعلیق ۱۸ نفر و اخراج ۴ دانشجو. مسئولان این دانشگاه دانشجویان تعلیقی را مجبور به امضای تعهدنامه کتبی برای همکاری با معاونت فرهنگی کردهاند تا حکم تعلیق آنها کاهش یابد.
- سایر دانشگاهها: محرومیت ۵۰ دانشجو در دانشگاه بیرجند، تعلیقهای متعدد در دانشگاه خواجه نصیر، الزهرا، سجاد مشهد و اخراج در علامه طباطبایی.
استادان نیز از این موج سرکوب در امان نمانده اند
موج سرکوب در دانشگاهها تنها به دانشجویان ختم نمی شود. حتی استادانی که با عبور از گردنه اسکرینهای گوناگون استخدام شده و مشغول تدریس هستند به محض عدم همراهی با ماشین سرکوب خود به هدف سرکوب تبدیل می شوند. بطور مثال دهها استاد که از امضای احکام انضباطی دانشجویان خودداری کرده اند یا بیانیههای اعتراضی دانشجویان را امضا کرده و از تحصنهای مسالمتآمیز حمایت کردهاند زیر فشار قرار داده شدهاند.
- اخراج و فسخ قرارداد: اخراج اساتید پیمانی و قراردادی در دانشگاههای تهران، شریف، امیرکبیر، بهشتی، کردستان و حکیم سبزواری.
- تعلیق و قطع حقوق: قطع مفاجا و غیرقانونی حقوق و مزایای اساتید منتقد بدون طی مراحل قانونی.
- بازنشستگی اجباری و قطع دسترسی: احضار به نهادهای امنیتی خارج از دانشگاه و اعمال بازنشستگی پیش از موعد برای اساتید باسابقه.
نمونه برخی از این استادان عبارتند از:
- دکتر علی شریفی زارچی- دانشگاه صنعتی شریف- اخراج از دانشگاه به علت حمایت گسترده از دانشجویان در اعتراضات ۱۴۰۱ و انتشار پستهای انتقادی درباره سرکوب دانشگاهها
- دکتر مسعود علیا- دانشگاه تهران- ممنوع التدریس به علت امضای بیانیه استادان در اعتراض به بازداشت دانشجویان
- دکتر امیرمازیار- دانشگاه هنر تهران- ممنوع التدریس به علت امضای بیانیه استادان در حمایت از دانشجویان بازداشت شده
- مهدی خویی- دانشگاه علامه طباطبایی- اخراج و قطع حقوق به علت حمایت از دانشجویان و انتقاد از برخوردهای امنیتی
- مصطفی مهرآیین- پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی رشته جامعه شناسی- به اتهام اجتماع و تبانی علیه امنیت کشور و فعالیت تبلیغی علی نظام و اهانت به رهبری به علت نامه های صریح انتقادیش به رهبری به ۵ سال حبس تعزیری محکوم شده است.
- حسن باقرینیا- دانشگاه حکیم سبزه واری در رشته فلسفه و تعلیم و تربیت- به اتهام «تشکیل گروه برای برهمزدن امنیت کشور»، «توهین به رهبری»، «اجتماع و تبانی»، «تبلیغ علیه نظام» به ۱۰ سال و ۹ ماه حبس که بخشی از آن تعلیقی است محکوم شده است وی پیشتر به علت حمایت از معترضان اخراج شده بود.
- داریوش فرهود- استاد ژنتیک دانشگاه تهران (پدر علم ژنتیک ایران) به علت انتقاد از سیاستهای حکومتی درباره غربالگری در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ ربوده و بازداشت شده بود و هنوز اطلاعی از آزادی وی در دست نیست.
- فاطمه مشهدی عباسی- استاد تمام دانشگاه شهید بهشتی- بازداشت و انتقال به اوین در جریان اعتراضات ۱۰۴۱
لزوم واکنش قاطع بینالمللی
ابعاد گسترده و ساختارمند سرکوب دانشجویان در ایران، نشاندهنده نقض نظاممند و فاحش حقوق بنیادین بشر است. رفتار حکومت ایران در مواجهه با نهاد دانشگاه، مصداق بارز زیر پا گذاشتن تعهدات الزامآور بینالمللی از جمله میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) و میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR) است.
جامعه بینالمللی، مراجع حقوق بشری سازمان ملل متحد—بهویژه گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران و هیأت حقیقتیاب مستقل سازمان ملل—و همچنین اتحادیههای بینالمللی دانشگاهیان موظفند:
- محکومیت رسمی و پیگرد حقوقی: اقدامات سرکوبگرانه حکومتی علیه دانشگاهها را صراحتاً محکوم کرده و مسئولان، آمران و عاملان این برخوردها (از جمله مقامات امنیتی، قضایی و رؤسای حراستها) را تحت پیگرد بینالمللی قرار دهند.
- اعزام هیأتهای حقیقتیاب: شرایط بازداشت، پروندهسازیها و وضعیت دانشجویان تحت حکم اعدام یا حبسهای طولانیمدت را بهطور مستقل بررسی کنند.
- پشتیبانی از استقلال آکادمیک: با اعمال فشار بر حکومت ایران، خواهان لغو فوری کلیه احکام انضباطی، قضایی، اخراجها و تعلیقهای صادره برای دانشجویان و اساتید شده و بر تضمین حق آموزش و امنیت معترضان تأکید نمایند.