گزارش ویژه روز جهانی کودک ـ ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ | شماره اول
فقر، محرومیت آموزشی و کار کودک؛ شکاف عمیق میان تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی و واقعیت زندگی کودکان ایران
در ایران، کودکانی که باید در کلاس درس باشند، در خیابانها دستفروشی میکنند، در میان زبالهها به دنبال درآمد میگردند یا در مناطق مرزی با کولبری و سوختبری جان خود را به خطر میاندازند. گروهی دیگر به دلیل فقر، نداشتن مدارک هویتی یا کمبود امکانات آموزشی، حتی فرصت ورود به مدرسه را پیدا نمیکنند.
۲۰ نوامبر، روز جهانی کودک، یادآور تصویب کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹ است؛ معاهدهای که رژیم ایران در سال ۱۹۹۴ به آن پیوست و متعهد شد حق آموزش، سلامت، امنیت، حمایت اجتماعی و رشد کودکان را تضمین کند.
با این حال، آمارهای منتشرشده در رسانههای داخلی و اظهارات مقامهای حکومتی از شکافی عمیق میان این تعهدات و واقعیت زندگی کودکان حکایت دارد. فقر، ترک تحصیل، کار کودک، سوءتغذیه و محرومیت از خدمات حمایتی، آسیبهایی بههمپیوستهاند که آینده شمار زیادی از کودکان ایران را تهدید میکنند.
این گزارش ویژه، با استناد به آمار رسمی، اظهارات مسئولان و روایتهای مستند، وضعیت حقوق اقتصادی و اجتماعی کودکان ایران را بررسی و عملکرد جمهوری اسلامی را در چارچوب تعهدات بینالمللی آن ارزیابی میکند.
بخش اول ـ تعهدات بینالمللی و قوانین داخلی؛ شکاف میان حقوق کودک و واقعیت ایران
رژیم ایران در ۱۳ ژوئیه ۱۹۹۴ به کنوانسیون حقوق کودک پیوست، اما با ثبت یک حق شرط کلی، اجرای مقررات مغایر با قوانین اسلامی را مشروط کرد؛ حق شرطی که کمیته حقوق کودک سازمان ملل بارها خواستار لغو آن شده است.
کنوانسیون، دولتها را موظف میکند حقوق تمامی افراد زیر ۱۸ سال را بدون تبعیض تضمین کنند. با وجود تصویب قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در سال ۱۳۹۹، میان این تعهدات و وضعیت کودکان در ایران فاصله قابلتوجهی وجود دارد.
مقایسه تعهدات بینالمللی با قوانین و عملکرد جمهوری اسلامی
| حق بنیادین کودک | تعهدات کنوانسیون | وضعیت قانونی و اجرایی در ایران |
| آموزش | مواد ۲۸ و ۲۹: آموزش ابتدایی رایگان و اجباری و مقابله با ترک تحصیل | اصل ۳۰ قانون اساسی آموزش رایگان را پیشبینی کرده، اما فقر، کار کودک و موانع هویتی همچنان موجب محرومیت آموزشی میشوند. |
| حمایت در برابر کار زیانآور | ماده ۳۲: جلوگیری از بهرهکشی اقتصادی و کار آسیبزا | قانون کار اشتغال افراد زیر ۱۵ سال را ممنوع کرده، اما کودکان در مشاغل خیابانی، زبالهگردی و فعالیتهای پرخطر حضور دارند. |
| سلامت و تغذیه | مواد ۶ و ۲۴: تضمین حق حیات، رشد، سلامت و مقابله با سوءتغذیه | گزارشهای رسمی از سوءتغذیه و نابرابری دسترسی کودکان مناطق محروم به خدمات ضروری حکایت دارند. |
| حمایت اجتماعی | مواد ۲۰، ۲۶ و ۲۷: حمایت از کودکان آسیبپذیر و تضمین سطح زندگی مناسب | وجود نهادهای حمایتی و اورژانس اجتماعی مانع تداوم فقر کودکان و ضعف پوشش خدمات نشده است. |
| هویت و عدم تبعیض | مواد ۲، ۷ و ۸: ثبت تولد، حق هویت و برخورداری برابر از حقوق | با وجود اصلاح قوانین تابعیت، بخشی از کودکان فاقد مدارک هویتی همچنان با موانع آموزشی و حمایتی مواجهاند. |
| کودکان دارای معلولیت | ماده ۲۳: زندگی باکرامت و دسترسی مؤثر به آموزش و خدمات | کمبود امکانات و خدمات متناسب، زمینه محرومیت آموزشی و اجتماعی این کودکان را فراهم کرده است. |
این مقایسه نشان میدهد مسئله صرفا فقدان قوانین حمایتی نیست؛ شکاف میان تعهدات قانونی، تخصیص امکانات و اجرای مؤثر حقوق کودک، محور اصلی مسئولیت دولت در قبال محرومیتهای گسترده کودکان ایران است.
بخش دوم ـ محرومیت از تحصیل؛ کودکانی که در آمار هم دیده نمیشوند
محرومیت از تحصیل در ایران ابعادی فراتر از کمبود مدرسه و امکانات آموزشی دارد. بر اساس آمار منتشرشده به نقل از مرکز آمار ایران، ۹۲۹ هزار و ۷۹۸ کودک و نوجوان از چرخه آموزش رسمی بازماندهاند؛ ۵۵۶ هزار و ۹۹۴ نفر آنان در گروه سنی ۱۵ تا ۱۷ سال قرار دارند.
فرشاد ابراهیمپور، عضو کمیسیون آموزش مجلس، نیز شمار دانشآموزان ثبتنامنشده را حدود دو میلیون نفر اعلام کرده و گفته است: «مشکلات اقتصادی باعث شده تا والدین و دانشآموزان به مرحله ثبتنام نرسند.»
اعتراف آموزشوپرورش به نقش فقر
زهرا حکیمزاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزشوپرورش، از شناسایی ۱۴۱ هزار کودک بازمانده از تحصیل و بازگشت بیش از ۴۰ هزار نفر به مدرسه خبر داده است. او تصریح کرده که تنها حدود ۳ درصد عوامل بازماندگی به کمبود مدرسه یا معلم مربوط میشود و بخش عمده آن ریشه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارد.
محمدمهدی سیدناصری، پژوهشگر حقوق بینالملل کودک، نیز در گفتوگو با روزنامه شرق در ۳ بهمن ۱۴۰۳ اعلام کرد: «حدود ۴۰ درصد کودکان کار در ایران، یا به مدرسه نمیروند یا به دلیل کار ترک تحصیل کردهاند.»
کودکانی که برای شناسنامه باید از قبر آزمایش بگیرند
گزارش میدانی خبرگزاری ایرنا در تهران، به نقل از بابازاده، مدیر مدرسه «زندگی خوب»، واقعیت دیگری از محرومیت آموزشی را آشکار میکند: کودکانی که به دلیل نداشتن شناسنامه امکان ثبتنام در مدارس عادی ندارند و در بزرگراهها، بازار گل و مراکز جمعآوری زباله کار میکنند.
در یکی از پروندههای این مدرسه، برای اثبات هویت یک کودک، پس از پیگیریهای طولانی حتی مجوز نبش قبر و نمونهگیری DNA دریافت شد. این روایت نشان میدهد که فقدان مدارک هویتی چگونه میتواند دسترسی کودک به آموزش را به فرآیندی پیچیده و پرهزینه تبدیل کند.
در چنین شرایطی، آمار رسمی بازماندگان از تحصیل نیز لزوما همه کودکان محروم را در بر نمیگیرد؛ بهویژه کودکانی که فاقد کد ملیاند و در سامانههای شناسایی مبتنی بر ثبت احوال دیده نمیشوند.
ماده ۲۸ کنوانسیون حقوق کودک، دولت را موظف به تضمین دسترسی همگانی به آموزش میکند. محرومیت کودکان به دلیل فقر یا مشکلات هویتی، پرسشی اساسی درباره اجرای این تعهد و مسئولیت وزارت آموزشوپرورش ایجاد میکند.
بخش سوم ـ کودکان کار؛ فقر، استثمار و خطر مرگ
کار کودکان در ایران تنها به دستفروشی در خیابان محدود نیست؛ زبالهگردی، کار در کارگاههای غیررسمی، قالیبافی، کار خانگی و حمل بار و سوخت در مناطق مرزی، بخشی از واقعیت زندگی کودکانی است که برای تأمین معاش خانواده ناچار به کار شدهاند.
میلیونها کودک کار؛ آماری بدون سرشماری جامع
ناهید تاجالدین، نماینده وقت مجلس، در ۵ مهر ۱۳۹۶ به نقل از کارشناسان اقتصاد شهری، شمار کودکان کار در ایران را بین ۳ تا ۷ میلیون نفر برآورد کرد. روزنامه همشهری نیز در ۱۲ آذر ۱۴۰۱ به برآوردی تا سقف ۷ میلیون نفر اشاره کرد. این ارقام تخمینیاند و نمیتوان آنها را آمار قطعی یا بهروز کودکان کار دانست.
حسن موسوی چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی، در ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ اعلام کرد که یکچهارم کودکان کار تحت پوشش این سازمان دختر هستند. براساس آمار منتشرشده در همشهری در ۱۲ آذر ۱۴۰۱، در جمعیت بررسیشده کودکان کار، ۱۲.۷ درصد دختران در برابر ۲.۷۵ درصد پسران آزار جنسی را تجربه کرده بودند؛ میزان تجربه کتکخوردن و اهانت نیز برای دختران ۲۶.۸ درصد و برای پسران ۱۱.۸ درصد گزارش شد.
کودکانی که کار برایشان خطر مرگ دارد
در مناطق مرزی، فقر کودکان را به مشاغلی میکشاند که با خطر سقوط، تصادف، تیراندازی و انفجار مین همراه است.
طارق ترانی، نوجوان ۱۶ ساله بلوچ، بنا بر گزارشهای گردآوریشده، در ۴ نوامبر ۲۰۲۵ در منطقه راسک، در جریان تعقیب خودروی حامل سوخت جان باخت.
کارزان علیزاده، کولبر ۱۷ ساله، نیز بنا بر همین گزارشها در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۶ در ارتفاعات نوسود، پس از تیراندازی هشداردهنده نیروهای مرزی و سقوط در مسیر کوهستانی جان خود را از دست داد. جزئیات و علت دقیق مرگ این دو نوجوان باید با اسناد اولیه تطبیق داده شود.
۱۳ نهاد مسئول؛ پاسخگویی همچنان مبهم
روزنامه همشهری در ۱۴ شهریور ۱۴۰۱ نوشت: «با اینکه ۱۳ نهاد مختلف مسئول کار کودکان هستند، جای تعجب دارد که هنوز متولی مشخصی مسئول پاسخگویی به این معضل اجتماعی نیست.»
سودابه نجفی، عضو شورای شهر تهران، نیز در اردیبهشت ۱۴۰۳ افزایش حضور کودکان کار در خیابانهای پایتخت را «هشدار جدی قرمز» توصیف کرد و نسبت به نبود نظارت یکپارچه هشدار داد.
ماده ۳۲ کنوانسیون حقوق کودک، دولت را موظف به حفاظت از کودکان در برابر بهرهکشی اقتصادی و کارهای آسیبزا میکند. استمرار کارهای خطرناک، همراه با ضعف نظارت و حمایت معیشتی، نشاندهنده شکاف جدی میان این تعهد و وضعیت کودکان کار در ایران است.
بخش چهارم ـ سوءتغذیه و محرومیت درمانی؛ سلامت کودکان در سایه فقر
فقر در ایران تنها کودکان را از مدرسه دور نمیکند؛ سلامت و رشد جسمی آنان را نیز تهدید میکند. کمبود مواد غذایی، هزینههای درمان و فقدان حمایت مؤثر، بهویژه برای کودکان خانوادههای کمدرآمد و مناطق محروم، پیامدهایی فراتر از دوران کودکی دارد.
۱۴.۵ میلیون کودک در معرض سوءتغذیه
هادی موسوینیک، از مسئولان سابق مطالعات رفاه اجتماعی وزارت کار، در ۱۹ تیر ۱۴۰۲ اعلام کرد که ۵۷ درصد جمعیت ایران دچار سوءتغذیهاند و در میان آنان ۱۴ میلیون و ۵۰۰ هزار کودک قرار دارند که نزدیک به ۱۰ میلیون نفرشان زیر ۱۲ سال هستند. این برآورد گسترده، نیازمند بررسی روش محاسبه و تعریف سوءتغذیه است.
یونیسف نیز در گزارشهای مربوط به تغذیه کودکان ایران از شیوع لاغری نسبت به قد در بیش از ۱۲ درصد کودکان زیر شش سال و اضافهوزن یا چاقی در ۱۸ درصد کودکان سن مدرسه خبر داده است. این دو شاخص، ابعاد متفاوت مشکلات تغذیهای کودکان را نشان میدهند.
کودکان کار؛ بیماری در کنار استثمار
بر اساس گزارشی که خبرگزاری فرارو در ۱۷ مهر ۱۴۰۴ منتشر کرد، ۲۰ درصد کودکان کار در جمعیت مورد بررسی دچار سوءتغذیه بودند؛ ۱۳ درصد در خانوادههای زنسرپرست زندگی میکردند و ۲۲ درصد فرزندان خانوادههای درگیر اعتیاد بودند.
روزنامه همشهری نیز در ۱۲ آذر ۱۴۰۱ گزارش داد که در بررسی کودکان کار، ۳۲.۴ درصد دختران در برابر ۲۱.۵ درصد پسران دچار بیماری شده بودند. این آمارها از آسیبپذیری مضاعف کودکانی حکایت دارند که همزمان با فقر، در محیطهای کاری ناسالم حضور دارند.
حق سلامت؛ مسئولیتی فراتر از درمان
ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک، دولت را موظف به مقابله با بیماری و سوءتغذیه و فراهمکردن خدمات بهداشتی برای همه کودکان میکند. تداوم محرومیت غذایی و نابرابری در دسترسی به مراقبتهای درمانی، ضرورت ارزیابی عملکرد وزارت بهداشت و نهادهای حمایتی را در تضمین این حق بنیادین برجسته میسازد.
بخش پنجم ـ کودکان بیشناسنامه، بیسرپرست و محروم از حمایت اجتماعی
فقدان مدارک هویتی، فقر خانوادگی و ضعف نظام حمایت اجتماعی، گروهی از کودکان ایران را در معرض محرومیتهای چندگانه قرار داده است. این وضعیت بهویژه برای کودکان مهاجر، فرزندان خانوادههای فاقد ازدواج ثبتشده، کودکان بیسرپرست و دارای معلولیت شدیدتر است.
۲۸۰۸ کودک تحت حمایت؛ هزاران کودک نیازمند
سازمان بهزیستی در ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که برای بازگشت ۲۸۰۸ کودک بازمانده از تحصیل، خدمات حمایتی ارائه کرده است. این رقم، تعداد دریافتکنندگان خدمات یک برنامه مشخص است و نباید معادل کل کودکان نیازمند حمایت تلقی شود.
در زمینه ثبت هویت نیز، با وجود اصلاح قانون تابعیت فرزندان مادران ایرانی در سال ۱۳۹۸، مشکلات اثبات نسب، ازدواجهای ثبتنشده و دریافت مدارک همچنان مانع برخورداری برخی کودکان از خدمات عمومی است.
اورژانس اجتماعی با کمبود نیرو و امکانات
خبرگزاری ایرنا در ۲۹ مهر ۱۴۰۴ گزارش داد که سازمان بهزیستی برای تقویت اورژانس اجتماعی درخواست جذب ۱۲۰۰ نیروی جدید کرده است؛ در حالی که حدود ۵۰۰۰ نفر در این مجموعه فعالیت داشتند و بخش بزرگی از آنان نیروی موقت یا خرید خدمت بودند. فرسودگی خودروهای امدادی و فقدان مراکز اورژانس اجتماعی در شماری از شهرها نیز از مشکلات مطرحشده بود.
کودکان دارای معلولیت؛ محرومیت مضاعف
زهرا حکیمزاده، معاون آموزش ابتدایی، اذعان کرده است که تعدادی از کودکان دارای معلولیت شدید امکان حضور در مدرسه ندارند. این کودکان برای برخورداری از حق آموزش و رشد، به خدمات تخصصی و حمایت متناسب نیاز دارند، نه حذف از آمار بازماندگان از تحصیل.
مواد ۷، ۲۰، ۲۳، ۲۶ و ۲۷ کنوانسیون حقوق کودک، حق هویت، مراقبت جایگزین، حمایت از کودکان دارای معلولیت، تأمین اجتماعی و سطح زندگی مناسب را تضمین میکنند. کمبود پوشش حمایتی و موانع اداری، مسئولیت دولت را در اجرای مؤثر این تعهدات برجسته میسازد.
بخش ششم ـ پاسخ حکومت، مسئولیت حقوقی و نتیجهگیری
پاسخ حکومت؛ اقدامات محدود در برابر محرومیت گسترده
مقامهای جمهوری اسلامی در اظهارات رسمی، نقش فقر و مشکلات اجتماعی در محرومیت کودکان را تأیید کردهاند. وزارت آموزشوپرورش از شناسایی و بازگرداندن بخشی از کودکان بازمانده از تحصیل خبر داده و سازمان بهزیستی نیز برنامههایی برای حمایت آموزشی و مداخله اجتماعی اعلام کرده است.
با این حال، اقدامات گزارششده هنوز پاسخگوی ابعاد محرومیت نیست. انتشار آمارهای متفاوت، نبود دادههای جامع درباره کودکان کار و فاقد شناسنامه و کمبود نیروی اورژانس اجتماعی، ارزیابی دقیق اثربخشی سیاستهای حمایتی را دشوار کرده است.
ارزیابی حقوق بشری؛ شکاف میان تعهدات و عملکرد
مقایسه وضعیت کودکان ایران با کنوانسیون حقوق کودک، سه مسئله بنیادین را آشکار میکند:
| تعهد دولت | شواهد گزارش | مسئله حقوق بشری |
| آموزش برابر مواد ۲ و ۲۸ | بازماندگی گسترده از تحصیل و محرومیت کودکان فاقد مدارک هویتی | ناکافیبودن اقدامات برای رفع موانع اقتصادی و اداری آموزش |
| حفاظت در برابر بهرهکشی ماده ۳۲ | کار کودکان در خیابان، زبالهگردی و مشاغل پرخطر مرزی | ضعف پیشگیری، نظارت و حمایت معیشتی |
| سلامت و زندگی شایسته مواد ۲۴، ۲۶ و ۲۷ | سوءتغذیه، نابرابری درمانی و محدودیت خدمات اجتماعی | ناکافیبودن پوشش حمایتی برای کودکان آسیبپذیر |
این شواهد نشان میدهد که محرومیتهای کودکان صرفا پیامد مشکلات خانوادگی نیست. دولت طبق کنوانسیون موظف است با استفاده از حداکثر منابع موجود، برای تحقق حقوق اقتصادی و اجتماعی کودکان اقدام کند، از تبعیض جلوگیری کند و از کودکان در برابر بهرهکشی و آسیبهای قابل پیشگیری حفاظت کند.
نتیجهگیری و مطالبات
روز جهانی کودک در ایران با پرسشی اساسی همراه است: چرا با وجود تعهدات بینالمللی و قوانین حمایتی، شمار قابلتوجهی از کودکان همچنان از آموزش، تغذیه مناسب، امنیت اقتصادی و خدمات ضروری محروماند؟
پاسخگویی جمهوری اسلامی مستلزم انتشار آمار شفاف و تفکیکشده، تضمین ثبتنام همه کودکان در مدارس، تأمین حمایت معیشتی برای خانوادههای آسیبپذیر، مقابله مؤثر با کارهای خطرناک کودکان و تقویت خدمات بهداشتی و اجتماعی است.
از کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد و یونیسف انتظار میرود اجرای این تعهدات را با توجه ویژه به کودکان کار، کودکان فاقد مدارک هویتی، کودکان دارای معلولیت و ساکنان مناطق محروم پیگیری کنند.
در شماره آینده | کودکی در معرض خشونت
وقتی خانه، مدرسه و حتی نهادهای حکومتی به جای پناهگاه، به عرصه تهدید کودکان تبدیل میشوند…
کودکهمسری، کودکآزاری، تبعیض قانونی و نظامیسازی کودکان در ایران؛ با روایتهای مستند و آمارهای تکاندهنده.
