گزارش ویژه روز جهانی کودک ـ شماره دوم | ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
بررسی نقض حقوق کودکان در ایران؛ کودکهمسری، کودکآزاری، تبعیض قانونی و نظامیسازی
۲۰ نوامبر، روز جهانی کودک، فرصتی برای بازنگری در فاصله میان تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی و واقعیت زندگی کودکان ایران است.** در شماره نخست این گزارش، فقر، محرومیت از تحصیل، کار کودک، سوءتغذیه و فقدان حمایت اجتماعی بررسی شد. اما محرومیت، تنها بخشی از زندگی کودکان ایران را روایت میکند. برای بسیاری از آنان، خطر در جایی آغاز میشود که باید امنترین محیط زندگیشان باشد: خانه، خانواده و مدرسه.
این شماره به چهره دیگری از نقض حقوق کودک میپردازد؛ کودکهمسری، خشونت خانگی، تبعیضهای قانونی و نفوذ نهادهای نظامی در محیط آموزشی؛ آسیبهایی که امنیت، آزادی و آینده کودکان را تهدید میکنند.
سوگند مشترکی، دختر ۱۴ سالهای که بهتازگی مادر شده بود، در آبان ۱۴۰۵ در استان کرمان به دست همسرش کشته شد. نارین و آیلین، دو خواهر ۱۵ و ۷ ساله در سنندج، پس از تحمل خشونت شدید در خانه پدر و نامادری به بیمارستان انتقال یافتند. در همین کشور، سازمان بسیج دانشآموزی وابسته به سپاه پاسداران، فعالیتهای خود را در مدارس ابتدایی و متوسطه گسترش میدهد و صدها هزار دانشآموز در برنامههای مرتبط با فرهنگ جنگ و شهادت قرار میگیرند.
این رویدادها به سه حوزه متفاوت اما مرتبط از حقوق کودکان اشاره دارند: حفاظت در برابر خشونت، حق برخورداری از قوانین حمایتی برابر و حق رشد در محیطی امن و متناسب با سن.
جمهوری اسلامی از سال ۱۹۹۴ عضو کنوانسیون حقوق کودک است، اما قوانین مربوط به سن ازدواج و مسئولیت کیفری، کاستیهای نظام حمایت اجتماعی و گسترش فعالیتهای ایدئولوژیک نهادهای نظامی در آموزش عمومی، پرسشهای جدی درباره اجرای تعهدات آن ایجاد کردهاند.
این گزارش، با بررسی آمار رسمی، پروندههای انسانی و اظهارات مسئولان، ابعاد این وضعیت و مسئولیت حکومت در حفاظت از کودکان را ارزیابی میکند.
بخش اول ـ تعهدات بینالمللی و قوانین داخلی؛ حمایت قانونی با استثناهای تبعیضآمیز
کنوانسیون حقوق کودک، همه افراد زیر ۱۸ سال را مشمول حمایت ویژه میداند و دولتها را موظف به مقابله با خشونت، سوءاستفاده، بهرهکشی و اقدامات زیانبار برای رشد کودکان میکند.
با این حال، برخی مقررات داخلی ایران میان دختران و پسران تفاوت میگذارند یا حمایت قانونی را به تصمیم ولی و دادگاه وابسته میکنند.
| حق کودک | تعهد بینالمللی | قانون و وضعیت در ایران |
| حفاظت در برابر ازدواج زودهنگام | مواد ۳، ۱۲، ۱۹ و ۲۴ کنوانسیون؛ رعایت مصلحت کودک، مشارکت در تصمیمگیری و حفاظت از سلامت | ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، ازدواج دختران زیر ۱۳ سال و پسران زیر ۱۵ سال را با اذن ولی و تشخیص مصلحت دادگاه ممکن میسازد. |
| حفاظت در برابر خشونت | ماده ۱۹؛ حمایت در برابر خشونت جسمی و روانی، غفلت و سوءاستفاده | قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ حمایتهایی پیشبینی کرده، اما کاستیهای اجرای آن و برخی استثناهای کیفری همچنان محل نگرانی است. |
| حق حیات و عدالت برابر | مواد ۶ و ۳۷؛ حفاظت از زندگی و منع مجازات اعدام برای جرایم ارتکابی پیش از ۱۸ سالگی | نظام کیفری ایران در مواردی امکان صدور حکم قصاص برای جرایم ارتکابی در کودکی را، با وجود مقررات تخفیفی ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی، حفظ کرده است. |
| آزادی اندیشه و آموزش | مواد ۱۲، ۱۴ و ۲۹؛ احترام به دیدگاه کودک و رشد آزادانه شخصیت او | گسترش برنامههای ایدئولوژیک وابسته به نهادهای نظامی در مدارس، نگرانیهایی درباره استقلال آموزش ایجاد میکند. |
| حفاظت در برابر مشارکت در مخاصمات | ماده ۳۸؛ حمایت ویژه از کودکان در جنگ و محدودیت مشارکت و سربازگیری افراد زیر ۱۵ سال | ایران پروتکل اختیاری مربوط به مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه را امضا کرده، اما تصویب نهایی نکرده است. |
نقطه مشترک این تعارضها، تقدم برخی اختیارات قانونی بزرگسالان یا سیاستهای حکومتی بر مصلحت، امنیت و استقلال کودک است.
بخش دوم ـ کودکهمسری؛ قانون، ازدواج زودهنگام را ممکن میسازد
۲۶ هزار و ۹۷۴ ازدواج دختران زیر ۱۵ سال در یک سال
بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، در سال ۱۴۰۱ ازدواج ۲۶ هزار و ۹۷۴ دختر زیر ۱۵ سال و ۱۵ پسر در همین گروه سنی ثبت شد. تنها در زمستان آن سال، ۶۲۲۷ دختر زیر ۱۵ سال ازدواج کردند.
این ارقام مربوط به ازدواجهای ثبتشدهاند و تعداد ازدواجهای غیررسمی یا موارد اجبار را مشخص نمیکنند. همچنین گزارشهای پژوهشی حاکی از آن است که انتشار آمار تفکیکشده سن ازدواج در گزارشهای فصلی مرکز آمار از بهار ۱۴۰۲ متوقف شده است؛ موضوعی که بررسی روندهای بعدی را دشوار میکند.
سوگند مشترکی؛ مادر ۱۴ سالهای که به دست همسرش کشته شد
سوگند مشترکی، اهل روستای سلطانآباد شهرستان ارزوئیه در استان کرمان، در ۱۳ سالگی ازدواج کرده بود. او در آبان ۱۴۰۵، تنها چند روز پس از تولد فرزندش، بر اثر ضربوشتم همسر جان باخت.
مقامهای قضایی و انتظامی ارزوئیه وقوع قتل و بازداشت همسر او را اعلام کردند و علت اولیه را اختلافات خانوادگی دانستند.
سوگند در سنی مادر شد که طبق کنوانسیون حقوق کودک، همچنان کودک محسوب میشد. مرگ او ضرورت بررسی نقش ازدواج زودهنگام، دسترسی به حمایت پیشگیرانه و مسئولیت نهادهای قضایی و اجتماعی را برجسته میکند.
سپیده رئیسی؛ خشونتی که پس از کودکی ادامه یافت
سپیده رئیسی، زن ۲۱ ساله اهل روستای زاغ در شهرستان جهرم استان فارس، بنا بر گزارشهای منتشرشده در ۱۳ سالگی ازدواج کرده بود.
در آبان ۱۴۰۵، هنگامی که مادر یک کودک سهساله و چهار ماهه باردار بود، به دست همسرش هدف گلوله قرار گرفت و جان باخت. در روایتهای منتشرشده آمده است که او پیشتر خواهان جدایی شده بود.
پرونده سپیده نشان میدهد که پیامدهای کودکهمسری لزوما با رسیدن فرد به ۱۸ سالگی پایان نمییابد. وابستگی اقتصادی، محدودیت دسترسی به حمایت قضایی و استمرار خشونت میتوانند آثار ازدواج زودهنگام را به سالهای بزرگسالی منتقل کنند.
گلی کوهکن؛ قربانی ازدواج در ۱۲ سالگی و محکومیت به قصاص
گلی کوهکن، زن بلوچ فاقد شناسنامه، در ۱۲ سالگی به ازدواج وادار شد و در ۱۳ سالگی فرزند به دنیا آورد. پرونده او که با اتهام قتل همسر و صدور حکم قصاص همراه بود، در سال ۱۴۰۴ واکنش کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل را برانگیخت.
او در آذر ۱۴۰۴، پس از تأمین مبلغ دیه با کمکهای مردمی و اعلام گذشت اولیای دم، از اجرای حکم قصاص نجات یافت.
این پرونده نشان میدهد چگونه ازدواج زودهنگام، محرومیت هویتی، خشونت خانگی و نابرابری در دسترسی به امکانات حقوقی ممکن است در زندگی یک فرد به یکدیگر پیوند بخورند.
بخش سوم ـ کودکآزاری؛ خشونت در خانه و ضعف حفاظت پیشگیرانه
نارین و آیلین؛ دو خواهر محبوس در خانهای در سنندج
در خرداد ۱۴۰۵، گزارش کودکآزاری علیه نارین ۱۵ ساله و آیلین ۷ ساله، دو خواهر ساکن سنندج، افکار عمومی را متأثر کرد.
پس از گزارشهای مردمی، نیروهای اورژانس اجتماعی و پلیس با مجوز قضایی وارد خانه شدند و دو کودک را که در فضای سرویس بهداشتی محبوس بودند، نجات دادند.
نارین با شکستگی استخوان، زخمهای شدید و مشکلات جسمی به بیمارستان منتقل شد و به جراحی و مراقبت تخصصی نیاز پیدا کرد. مقامهای قضایی از بازداشت نامادری و پیگیری پرونده خبر دادند.
مادر این دو کودک نیز در گفتوگوهای رسانهای مدعی شد که پیشتر برای ملاقات و حمایت از دخترانش با مشکلات جدی روبهرو بوده است.
مداخله اورژانس اجتماعی به نجات کودکان انجامید، اما شدت آسیبها این پرسش را ایجاد میکند که چرا سازوکارهای نظارت و حمایت نتوانسته بودند خطر را زودتر شناسایی کنند.
نیان چلیانی؛ مرگ یک دختربچه در بوکان
در مجموعه پروندههای گردآوریشده، از نیان چلیانی، دختر هفتساله اهل بوکان، یاد شده که بنا بر گزارشها پس از تحمل آزار شدید در محیط خانوادگی جان باخته است.
مادر او ادعا کرده بود که امکان دیدار و حفاظت از فرزندش را نداشته و تلاشهایش برای مداخله نهادهای مسئول نتیجه نداده است.
جزئیات اتهامات مطرحشده در این پرونده، از جمله نوع آزار و مسئولیت اشخاص، همچنان نیازمند تطبیق با اسناد قضایی و گزارشهای اولیه مستقل است.
خشونت در مراکز نگهداری؛ پرونده درسا در کلاردشت
پرونده «درسا»، کودک هفتساله دارای معلولیت در مرکز نگهداری «فرشتگان مهر» در کلاردشت، نمونه دیگری از نگرانی درباره امنیت کودکان وابسته به مراقبت دیگران است.
بر اساس گزارشهای گردآوریشده، این کودک در مرکز نگهداری دچار آسیب جسمی شدید شد و اتهام بدرفتاری کارکنان مطرح گردید.
اگر چنین اتهاماتی در تحقیقات قضایی تأیید شوند، علاوه بر مسئولیت عاملان، مسئله نظارت سازمان بهزیستی بر مراکز نگهداری کودکان دارای معلولیت نیز مطرح خواهد بود.
بخش چهارم ـ نظامیسازی و آموزش ایدئولوژیک؛ حضور نهادهای مسلح در محیط کودکان
بسیج دانشآموزی؛ سازماندهی از دوره ابتدایی
سازمان بسیج دانشآموزی، وابسته به سپاه پاسداران، در سه رده فعالیت میکند: «امیدان» برای دانشآموزان ابتدایی، «پویندگان» برای متوسطه اول و «پیشگامان» برای متوسطه دوم.
در گزارشهای رسمی سال ۱۴۰۵، مسئولان استانی از مشارکت بیش از ۱۰۰ هزار دانشآموز در برنامههای بسیج دانشآموزی در لرستان و اجرای ۷۰۰ برنامه در هفته بسیج دانشآموزی خبر دادهاند.
این سازماندهی، حضور ساختار وابسته به یک نهاد نظامی را در محیط آموزشی کودکان نهادینه میکند. با این حال، عضویت در بسیج دانشآموزی بهتنهایی به معنای سربازگیری رزمی یا مشارکت کودک در جنگ نیست؛ این دو مسئله باید جداگانه بررسی شوند.
راهیان نور؛ صدها هزار دانشآموز در برنامههای مرتبط با جنگ
بر اساس گزارشهای رسمی، از اعزام ۲۵۰ هزار دانشآموز به اردوهای راهیان نور خبر داده شده و برنامهریزی برای اعزام ۳۰۰ هزار نفر نیز اعلام شده است. این دو عدد بهترتیب به عملکرد گزارششده و هدف برنامه مربوطاند.
در آبان ۱۴۰۵، اعزام ۳۵۰۰ دانشآموز در زنجان و برنامه اعزام ۴۰۰۰ دانشآموز در لرستان اعلام شد. مسئولان این برنامهها اهدافی مانند تقویت هویت انقلابی و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت را برجسته کردند.
اردوهای راهیان نور شامل بازدید از مناطق عملیاتی جنگ ایران و عراق است و با درس آمادگی دفاعی ارتباط یافتهاند. این پیوند، پرسشهایی درباره مرز آموزش تاریخ، تربیت سیاسی و جهتدهی ایدئولوژیک دانشآموزان ایجاد میکند.
آموزش ایدئولوژیک و حق انتخاب کودک
فعالیتهای بسیج دانشآموزی، برنامههای تبلیغی مرتبط با «جهاد تبیین» و مشارکت نهادهای مذهبی و نظامی در مدارس، بهعنوان بخشی از سیاست تربیتی حکومت معرفی میشوند.
آموزش تاریخ جنگ یا آشنایی با دفاع غیرنظامی، بهخودیخود نقض کنوانسیون نیست. مسئله حقوق بشری زمانی شکل میگیرد که آموزش به تبلیغات یکسویه، فشار برای مشارکت، محدودیت آزادی اندیشه یا فعالیتهای نامتناسب با سن کودکان تبدیل شود.
مرز حساس مشارکت در فعالیتهای نظامی و امنیتی
ماده ۳۸ کنوانسیون حقوق کودک، محدودیتهای مشخصی درباره استفاده از کودکان در مخاصمات مسلحانه تعیین میکند.
ایران پروتکل اختیاری مربوط به مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه را در سال ۲۰۱۰ امضا کرده، اما آن را تصویب نکرده است. این پروتکل، استاندارد حمایتی بالاتری برای افراد زیر ۱۸ سال مقرر میکند.
در اسناد بررسیشده، شواهد مستقل کافی برای اثبات سربازگیری رزمی یا مشارکت سازمانیافته افراد زیر ۱۸ سال در عملیات مسلحانه سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ به دست نیامده است. بنابراین، ادعای استفاده گسترده از کودکان بهعنوان رزمنده، بدون تحقیقات تکمیلی قابل طرح بهعنوان واقعیت اثباتشده نیست.
با وجود این، سازماندهی دانشآموزان در ساختارهای وابسته به سپاه و گسترش برنامههای مرتبط با فرهنگ نظامی، نیازمند نظارت مستقل و ارزیابی رعایت حقوق و مصلحت کودکان است.
بخش پنجم ـ پاسخ حکومت؛ قانون حمایتی و سازوکارهایی که کافی نبودهاند
جمهوری اسلامی در سال ۱۳۹۹ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان را تصویب کرد و سازمان بهزیستی نیز از طریق اورژانس اجتماعی ۱۲۳ مسئولیت مداخله در موارد کودکآزاری و وضعیتهای پرخطر را برعهده دارد.
فاطمه سلطانی، رئیس اورژانس اجتماعی کشور، اعلام کرده است که کودکآزاری و اختلافات خانوادگی در صدر تماسهای این سامانه قرار دارند. در شهرستان قوچان استان خراسان رضوی نیز برای سال ۱۴۰۴، تعداد ۲۸۷ پرونده اورژانس اجتماعی گزارش شده که کودکآزاری در صدر موضوعات آنها بوده است.
با وجود این سازوکارها، پرونده نارین و آیلین و دیگر گزارشهای بدرفتاری، ضرورت بررسی زمان مداخله، نظارت قضایی بر حضانت و میزان دسترسی کودکان به حمایت فوری را آشکار میکند.
در حوزه ازدواج، ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی همچنان ازدواج زیر سنین تعیینشده را با مجوز قانونی ممکن میسازد. در حوزه مدارس نیز مسئولان سپاه و بسیج، گسترش برنامههای انقلابی و اردوهای مرتبط با جنگ را بخشی از اهداف تربیتی اعلام کردهاند. در نتیجه، پاسخ حکومت ترکیبی از اقدامات حمایتی و حفظ سیاستها و مقرراتی است که خود میتوانند حقوق کودکان را در معرض خطر قرار دهند.
بخش ششم ـ تحلیل حقوق بشری و نتیجهگیری
سه محور این گزارش، سه نوع مسئولیت متفاوت اما مرتبط را متوجه جمهوری اسلامی میکند.
نخست، مسئولیت اصلاح قانون: اجازه ازدواج پیش از ۱۸ سالگی و تفاوتهای مبتنی بر جنسیت در مقررات خانواده، با اصل مصلحت عالیه کودک و تعهدات حفاظتی دولت ناسازگار است. اصلاح ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی و تعیین حداقل سن ۱۸ سال برای ازدواج، بدون استثنا، ضرورتی حقوق بشری است.
دوم، مسئولیت پیشگیری و حمایت: دولت باید پیش از وقوع آسیب، خطر خشونت را شناسایی کند. وجود خط ۱۲۳ و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، بهتنهایی معیار کفایت عملکرد نیست؛ سرعت مداخله، نظارت بر حضانت، کیفیت مراقبت و دسترسی کودک به حمایت مستقل نیز تعیینکنندهاند.
سوم، مسئولیت حفاظت از استقلال و امنیت کودکان: حضور سازمانهای وابسته به نهادهای نظامی در مدارس باید با حقوق کودک به آزادی اندیشه، آموزش متناسب با سن و مصونیت در برابر هرگونه استفاده نظامی یا امنیتی سنجیده شود.
این گزارش خواستار اصلاح قوانین ازدواج کودکان، انتشار آمار تفکیکشده و بهروز، تحقیقات مستقل درباره پروندههای کودکآزاری، تقویت اورژانس اجتماعی، نظارت بر مراکز نگهداری و شفافسازی همه برنامههای نظامی و شبهنظامی مرتبط با دانشآموزان است.
همچنین ضروری است کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد، یونیسف و دیگر سازوکارهای بینالمللی، اجرای تعهدات ایران را در این حوزهها پیگیری کنند.
روز جهانی کودک نباید تنها مناسبتی برای اعلام برنامههای حمایتی باشد. معیار واقعی پایبندی حکومت به حقوق کودک، امنیت دختری است که در خانهاش زندگی میکند، حق انتخاب نوجوانی است که در معرض ازدواج زودهنگام قرار دارد و آزادی کودکی است که باید بتواند بدون ترس، فشار و بهرهکشی رشد کند.
