فساد ساختاری در زندانها؛ اقتصاد پنهان، بیگاری سازمانیافته و نقش سپاه، قوه قضاییه و بنیاد تعاون
مقدمه
زندانهای جمهوری اسلامی نه یک «مؤسسه اصلاح و تربیت»، بلکه بخشی از ماشین فساد ساختاری رژیم هستند. فساد قضایی که در گزارشهای قبلی بررسی شد، در زندانها به شکل عینیتری ظاهر میشود: کار اجباری، بهرهکشی اقتصادی، شبکه مواد مخدر، بازار سیاه، و تبدیل زندانیان به منبع درآمد برای سپاه پاسداران، بنیاد تعاون زندانیان و مدیران امنیتی.
این گزارش پنجم، نشان میدهد چگونه همین نهادهایی که باید حافظ قانون باشند، زندانها را به یک اقتصاد پنهان چندلایه تبدیل کردهاند؛ اقتصادی که بدون مشارکت مستقیم سپاه پاسداران، قرارگاه خاتمالانبیا، سازمان زندانها و نهادهای زیر نظر دفتر رهبری، امکان شکلگیری ندارد.
۱. سازوکار فساد در زندانها: نهادها و عاملان اصلی
۱.۱. سپاه پاسداران و قرارگاه خاتمالانبیا
سپاه پاسداران در لایههای مختلف اقتصاد زندان حضور دارد:
- پیمانکاری پروژههایی که نیروی کار آن زندانیان هستند؛
- قراردادهای سنگبری، بتن، کشاورزی و خدمات در اصفهان، شاهینشهر، محمودآباد و تهران بزرگ؛
- اداره کارگاههای تولیدی در زندانهایی مانند قزلحصار و فشافویه؛
- نفوذ در بخش «حفاظت زندانها» و تأمین پوشش لازم برای واردات مواد مخدر و مبادلات غیرقانونی.
قرارگاه خاتمالانبیا بهعنوان بازوی اقتصادی سپاه، دریافتکننده بسیاری از قراردادهایی است که در ظاهر از طریق بنیاد تعاون زندانیان بسته شدهاند، اما در عمل نیروی کار آن را زندانیان تشکیل میدهند.
۱.2. سازمان زندانها؛ از مدیریت تا سیاستگذاری فساد
دو چهره کلیدی در این ساختار عبارتاند از:
محمدمهدی حاجمحمدی – رئیس وقت سازمان زندانها
او در یک اظهارنظر رسمی که در رسانههای حکومتی منتشر شد گفت:
«زندانیان نیروی کار ارزان هستند و استفاده بخش خصوصی از آنها یک موقعیت برد–برد است.»
این اعتراف رسمی، نقطه اتصال نقش سازمان زندانها به کار اجباری و بهرهکشی ساختاری است.
غلامعلی محمدی – رئیس فعلی سازمان زندانها
او ادامهدهنده همین سیاست است: گسترش کارگاهها، امضای قراردادهای جدید، و سازماندهی زندانیان در کارهای سخت بدون بیمه، امنیت کاری یا حداقل دستمزد.
۱.۳. بنیاد تعاون زندانیان؛ قلب اقتصادی شبکه
مدیرعامل بنیاد تعاون، رحیم مطهرنژاد، در گزارشها و همایشهای رسمی اعلام کرده:
- بنیاد ۷۶۰ واحد تولیدی در سراسر کشور دارد؛
- ۱۴۵۰۰ هکتار زمین را در اختیار گرفته است؛
- ۱۱۰۰ فروشگاه فعال دارد؛
- و برند «حامی» را با دهها نوع کالای تولیدشده توسط زندانیان مدیریت میکند.
فقط ۲۰ درصد دستمزد به زندانی پرداخت میشود و ۸۰ درصد به سازمان زندانها، بنیاد تعاون و نهادهای پیمانکار میرسد. این یعنی یک بردهداری نوین با پوشش حقوقی.
۱.۴. مدیران و معاونان زندانها
قزلحصار کرج
طبق اسناد معتبر، معاون زندان قزلحصار مسئول اصلی شبکه توزیع مواد مخدر در زندان بوده است؛ فروش مواد با قیمت پایین برای ایجاد وابستگی، و کسب سود روزانه بالا.
تهران بزرگ (فشافویه)
در این زندان، مدیران زندان کارگاههای بردهداری را سازماندهی میکنند و زندانیان را با تهدید به تنبیه، انتقال به بند خطرناک یا محرومیت از مرخصی، به پذیرش کار اجباری وادار میکنند.
حفاظت زندانها (سپاه)
در چند گزارش رسمی رسانهای، مأموران حفاظت زندان بهعنوان عامل واردات مواد یا فروش داخلی آن معرفی شدهاند؛ نشانهای روشن از نقش سپاه در چرخه فساد.
۲. فاکتهای مستند از رسانههای رسمی رژیم
این بخش مهمترین تکمیلکننده اعتبار گزارش است، و تمامی موارد با نام رسانه و مضمون گزارش ذکر میشود.
۲.۱. خبرگزاری فارس – «اشتغال ۶۰٪ زندانیان»
فارس چندین بار نوشت که بیش از «۶۰ درصد زندانیان» در کارگاههای تولیدی مشغولاند. این «افتخارآمیز» نشان دادن آمار، در واقع اعتراف به گستردگی بیگاری است.
۲.۲. خبرگزاری ایرنا – کارگاههای قزلحصار و تهران بزرگ
ایرنا در گزارشهای رسمی از توسعه کارگاههای قزلحصار و تهران بزرگ خبر داد؛ از جمله کارگاههای نجاری، فلزکاری، کشاورزی و دامداری که زندانیان ستون کار آنها هستند.
۲.۳. خبرگزاری ایسنا – بیگاری و کشف مواد از کارکنان
ایسنا در چند گزارش مستقل تأیید کرد:
- زندانیان در پروژههای ساختمانی و کارگاههای خصوصی کار میکنند؛
- برخی کارکنان زندان در واردات مواد مخدر دست داشتهاند؛
- در یک مورد، بازرسی زندان چند کیلو مواد را از مأمور رسمی ضبط کرده است.
۲.۴. روزنامه شرق – مأمور حفاظت با چند کیلو هروئین
روزنامه شرق گزارش داد که در زندان تهران بزرگ، یک مأمور رسمی حفاظت هنگام وارد کردن چند کیلو مواد مخدر دستگیر شده است. این یکی از مهمترین اسناد فساد سیستماتیک در سطوح رسمی زندان است.
۲.۵. روزنامه اعتماد – شبکه مواد در وکیلآباد
اعتماد در گزارشی تأیید کرد که در زندان وکیلآباد مشهد، یک شبکه توزیع مواد مخدر توسط مأموران داخلی کشف شده است.
۳. فاکتهای تکمیلی از اسناد معتبر موجود (منابع مقاومت)
این دادهها مکمل بخش رسمیاند و تصویر کاملتری ارائه میدهند:
- در زندان اسدآباد اصفهان، ۲۵۰۰ زندانی در سنگبریها و کارگاههای کاشی وابسته به قراردادهای سپاه کار میکنند.
- در ویلاشهر ۵۰۰ زندانی در بتنزنی؛ در قلعهشور ۲۵۰ زندانی در پروژههای بنیاد شهید.
- در قزلحصار، بیش از ۱۵ هزار زندانی اجتماعی و چند هزار زندانی کارگری در چرخه کار اجباری هستند.
- زندان تهران بزرگ در عمل مانند یک اردوگاه کار اجباری اداره میشود.
- در لاکان رشت، زنان زندانی فرشهای ۱۸ متری چند ده میلیاردی میبافند ولی ماهی فقط ۳۰۰ هزار تومان دریافت میکنند.
- در سپیدار اهواز، زنان زندانی در نانوایی، آشپزخانه، بستهبندی قهوه، سبزیپاککنی و خدمات زندان با دستمزدهای ۲۰ تا ۵۰ هزار تومان در ماه کار میکنند.
۴. تحلیل ساختاری: چرخه یک فساد سیستماتیک
فساد در زندانهای ایران نتیجه مجموعهای از سازوکارهای بههمپیوسته است که آن را به یک نظام پایدار تبدیل کرده است. فقدان هرگونه نظارت مستقل بر سازمان زندانها و بنیاد تعاون، این نهادها را در عمل زیر کنترل قوه قضاییه، سپاه پاسداران و نهادهای وابسته به رهبری قرار داده و امکان سوءاستفاده ساختاری را فراهم کرده است.
در چنین شرایطی، یک ائتلاف نهادی میان سپاه، قوه قضاییه، بنیاد تعاون و مدیران زندان شکل گرفته است: سپاه پروژهها را در اختیار دارد، بنیاد تعاون نیروی کار زندانیان را تأمین میکند، مدیران زندان کار اجباری را اجرا میکنند و قوه قضاییه با احکام سنگین و محرومیتهای تنبیهی، جریان نیروی کار را تضمین میکند. این همکاری، فساد را به سازوکار اصلی اداره زندانها بدل کرده است.
مصونیت کامل عاملان این شبکه، چرخه را تکمیل میکند؛ هیچ مقام ارشد یا پیمانکار مرتبط مورد پیگرد قرار نمیگیرد و پروندهها یا تشکیل نمیشود یا فوراً مختومه میگردد. در نتیجه، زندانی به جای یک فرد دارای حق، به منبع درآمد تبدیل میشود: کار اجباری، شبکه مواد مخدر و بازار سیاه کالا و خدمات، هریک بخشی از سودآوری این ساختار است.
همزمان، همین سازوکار به ابزار کنترل اجتماعی نیز تبدیل شده است؛ اعتیاد، بیگاری، فشار اقتصادی و تهدید به انتقال، برای مهار و تضعیف زندانیان به کار میرود. به این ترتیب، فساد در زندانها نه یک تخلف موردی، بلکه بخشی از مدل حکمرانی و بقای سیاسی رژیم است.
۵. جمعبندی
زندانها در حاکمیت ولایت فقیه، نه تنها محل نقض حقوق بشر، بلکه یکی از بزرگترین کانونهای فساد اقتصادی، امنیتی و ساختاری هستند.
در این چرخه:
- سپاه پاسداران و قرارگاه خاتم بهرهبرداران اصلی نیروی کار زندانیاند؛
- سازمان زندانها با سیاست رسمی «نیروی کار ارزان» آن را مشروعیت میدهد؛
- بنیاد تعاون شبکه مالی و پوششی آن را مدیریت میکند؛
- مدیران و مأموران زندان با ایجاد بازار سیاه و شبکه مواد، سود روزانه تولید میکنند؛
- و قوه قضاییه با ایجاد مصونیت، کل این چرخه را حفظ میکند.
این ساختار، نه اصلاحپذیر است و نه موردی بلکه بخشی از معماری قدرت سیاسی–اقتصادی رژیم است و تا زمانی که این ساختار برقرار است، زندانها بهعنوان اردوگاههای کار اجباری و تجارت پنهان عمل خواهند کرد.
نتیجه گیری پایانی: تصویری مستند از فساد ساختاری در آستانه روز جهانی مبارزه با فساد
مجموعه گزارشاتی که تحت عنوان « شبکه فساد در حاکمیت ملایان: ساختار و کارکردهای پنهان قدرت در ایران» ارائه شد ، تصویری مستند و یکپارچه از ماهیت فساد ساختاری و نهادینهشده در حاکمیت ولایت فقیه ارائه کرد؛ فسادی که نه محصول خطای اداری، بلکه بخشی از سازوکار حکمرانی و ابزار بقای سیاسی رژیم است. بررسی این پنج محور ــ فساد در رأس قدرت، فساد اقتصادی کلان، شبکههای امنیتی و قاچاق، مصونیت قضایی و سرانجام فساد در زندانها ــ نشان داد که تمامی نهادهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و قضایی رژیم در قالب یک چرخه پایدار از رانت، مصونیت، سرکوب و بهرهکشی عمل میکنند؛ چرخهای که جامعه را تضعیف و منابع کشور را به نفع حلقههای محدود قدرت انتقال میدهد.
این مجموعه گزارش به مناسبت ۹ دسامبر، روز جهانی مبارزه با فساد تهیه شده است و تنها بخش کوچکی از ابعاد کلان فساد سیستماتیک در حاکمیت ملایان را مستند میکند؛ فسادی که در همه پهنهها، از جمله پنج محور اصلی این گزارشها، ریشه دوانده و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و انسانی آن امروز بهطور مستقیم بر زندگی میلیونها شهروند ایرانی سنگینی میکند.
در این چارچوب، ما توجه جامعه بینالمللی، نهادهای حقوق بشری، گزارشگران سازمان ملل و دولتهای عضو را به این واقعیت جلب میکنیم که فساد در ایران یک تهدید داخلی محدود نیست؛ بلکه ساختاری فراگیر است که آینده یک ملت را به نابودی کشانده و هرگونه امکان اصلاح را از بین برده است.
این گزارشها از همه نهادهای مسئول میخواهد که موضوع فساد ساختاری در ایران را در دستور کار فوری خود قرار دهند، سازوکارهای نظارتی و پاسخگویی بینالمللی را تقویت کنند، و از تلاشهای مردم ایران برای دستیابی به یک نظام عاری از فساد، سرکوب و مصونیت قضایی حمایت نمایند.