(شهریور ۱۴۰۵ / اوت ۲۰۲۶)
گزارشهای منتشرشده توسط منابع حقوق بشری و محلی در سیستان و بلوچستان حاکی از تداوم نگرانیها درباره حق حیات، ممنوعیت شکنجه، حق آزادی و امنیت شخصی، دادرسی عادلانه، حقوق زنان، و حقوق اقتصادی و اجتماعی شهروندان بلوچ است. موارد گزارششده شامل مرگ در بازداشت، تیراندازی مرگبار نیروهای حکومتی، بازداشتهای خودسرانه، بدرفتاری با زنان در زمان بازداشت، ناپدیدسازی کوتاهمدت، فشار بر زندانیان، و نقض حقوق کارگران بوده است. همچنین گزارشهایی درباره فساد و اخاذی منتسب به برخی نیروهای انتظامی منتشر شده که نیازمند تحقیق مستقل و بیطرفانه است.
۱. مرگ در بازداشت و ادعاهای شکنجه
مرگ انور شهلیبر در بازداشتگاه آگاهی خاش
بر اساس گزارشهای منتشرشده، انور شهلیبر، ۴۰ ساله، پس از بازداشت توسط نیروهای انتظامی در شهرستان خاش به بازداشتگاه آگاهی منتقل شد و در دوران بازداشت جان خود را از دست داد.
منابع محلی ادعا کردهاند که وی در جریان بازجویی برای اخذ اعتراف تحت فشار و شکنجه قرار گرفته و در نتیجه این رفتارها جان باخته است. همچنین گزارش شده است که در زمان انتشار خبر، پیکر وی به خانواده تحویل داده نشده بود.
در صورت صحت این ادعاها، این واقعه میتواند مصداق نقض حق حیات و ممنوعیت مطلق شکنجه، رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز طبق مواد ۶ و ۷ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) باشد. همچنین ضرورت انجام تحقیقات مستقل، بیطرفانه و مؤثر درباره علت مرگ در بازداشت را مطرح میکند.
۲. استفاده مرگبار از سلاح گرم توسط نیروهای حکومتی
کشته شدن نثار علیزهی در شهرستان زهک
بر اساس گزارشهای منتشرشده، نثار علیزهی، شهروند بلوچ حدوداً ۲۵ ساله، در روستای پاسگاه ملاشریف از توابع زهک بر اثر اصابت گلوله نیروهای مرزبانی جان باخت.
به گفته منابع محلی، تیراندازی بدون هشدار قبلی یا دستور ایست صورت گرفته و گلوله به ناحیه سر وی اصابت کرده است. تا زمان انتشار گزارش، علت تیراندازی و مبنای قانونی استفاده از سلاح توسط نیروهای مرزبانی بهطور شفاف اعلام نشده بود.
این مورد نگرانیهایی جدی در خصوص رعایت «اصول اساسی سازمان ملل درباره استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون» ایجاد میکند. مطابق این اصول، استفاده کشنده از سلاح تنها در شرایط استثنایی و برای محافظت از جان افراد مجاز است.
۳. بازداشتهای خودسرانه و نگرانیهای مربوط به دادرسی عادلانه
بازداشت محسن دشتی
گزارشها حاکی از بازداشت محسن دشتی، وبلاگنویس و فعال رسانهای بلوچ، توسط نیروهای امنیتی در استان سیستان و بلوچستان است. طبق این گزارشها، وی پس از بازداشت به مکانی نامعلوم منتقل شده و اطلاعات محدودی درباره وضعیت پرونده و محل نگهداری او در دسترس بوده است. [hengaw.net]
بازداشت شاپور شهبخش
گزارشهای حقوق بشری از بازداشت شاپور شهبخش، شهروند بلوچ اهل منطقه سرجنگل زاهدان، و بیاطلاعی خانواده از وضعیت و محل نگهداری او خبر دادهاند. [hengaw.net]
تداوم بازداشت و بلاتکلیفی بهزاد بزرگزاده
بهزاد بزرگزاده، هنرمند و ورزشکار بلوچ، بنا بر گزارشها ماهها پس از بازداشت همچنان در وضعیت بلاتکلیف نگهداری شده و دسترسی او به خانواده و روند دادرسی شفاف با ابهام مواجه بوده است. [hengaw.net]
بازداشتهای گروهی در بلوچستان
منابع حقوق بشری همچنین از بازداشت چندین شهروند بلوچ در مناطق مختلف استان از جمله مهرستان و سیبوسوران خبر دادهاند، در حالی که اطلاعات رسمی محدودی درباره اتهامات و وضعیت آنان منتشر شده است. [iranpol.news]
این موارد نگرانیهایی درباره رعایت ماده ۹ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، شامل حق آزادی و امنیت شخصی و ممنوعیت بازداشت خودسرانه، ایجاد میکند.
۴. خشونت علیه زنان در جریان عملیات امنیتی
ضربوشتم و بازداشت سه زن بلوچ در ایرانشهر
بر اساس گزارشهای منتشرشده، نیروهای امنیتی و انتظامی در جریان یورش به یک منزل مسکونی در منطقه غریبآباد ایرانشهر، سه زن بلوچ شامل شیما بامری، صائمه بامری و ستایش بامری را بازداشت کردند.
منابع محلی گزارش دادهاند که این سه زن پیش از بازداشت مورد ضربوشتم قرار گرفته و سپس به مکانی نامعلوم منتقل شدند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، نیروهای حاضر بدون حضور مأمور زن وارد منزل شده و در جریان عملیات، این زنان را در برابر اعضای خانواده و کودکان حاضر در خانه مورد ضربوجرح قرار دادهاند. گزارشها حاکی از آن است که یکی از زنان از ناحیه سر دچار جراحت و آسیب جدی شده و دو زن دیگر نیز از ناحیه صورت و سایر نقاط بدن دچار کبودی و صدمات جسمی شدهاند.
اگرچه هر سه زن پس از یک تا دو روز آزاد شدند، خانواده و منابع محلی اعلام کردهاند که آثار جراحت و کبودی ناشی از ضربوشتم در زمان آزادی همچنان بر بدن آنان مشهود بوده است. بر اساس این گزارشها، شیما بامری هنگام آزادی دارای جراحات قابل مشاهده در ناحیه سر و صورت بوده و صائمه بامری نیز آثار کبودی و آسیب جسمی در صورت داشته است.
روایتهای متفاوتی درباره علت بازداشت این زنان از سوی خانواده و مقامهای انتظامی ارائه شده است. در حالی که منابع رسمی آنان را با اتهامات کیفری مرتبط دانستهاند، خانواده این ادعاها را رد کرده و اعلام کردهاند که بازداشت زنان در جریان عملیات نیروهای امنیتی برای دستگیری یکی از اعضای مرد خانواده رخ داده است.
این گزارشها نگرانیهای جدی درباره استفاده از خشونت علیه زنان در جریان عملیات امنیتی، رعایت اصول بازداشت زنان، منع رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز، و ضرورت انجام تحقیقات مستقل درباره رفتار مأموران مسئول را مطرح میکند.
۵. گزارشهای نگرانکننده از شکنجه، اعترافات اجباری و نقض دادرسی عادلانه در زندان زاهدان
گزارشهای دریافتی از زندان مرکزی زاهدان حاکی از افزایش فشارهای امنیتی و قضایی بر شماری از زندانیان بلوچ و اعتراض آنان به روند بازجویی، تشکیل پرونده و صدور احکام است. بر اساس اطلاعات ارائهشده توسط منابع مطلع، تعدادی از بازداشتشدگان از ابتدای ماه رمضان سال جاری تحت بازجوییهای فشرده، فشارهای جسمی و روانی و اقداماتی با هدف اخذ اعترافات اجباری قرار گرفتهاند.
به گفته این منابع، برخی از بازداشتشدگان پس از انتقال به مراکز بازجویی یا بخشهای تحت کنترل نهادهای امنیتی، برای مدتهای طولانی در شرایط نامناسب نگهداری شده، از تماس منظم با خانواده محروم بوده و دسترسی مؤثری به مشاوره حقوقی و وکیل مستقل نداشتهاند. گزارشها حاکی از آن است که بازجوییها صرفاً به بررسی اتهامات محدود نبوده و در برخی موارد زندانیان برای پذیرش روایت بازجویان، امضای برگههای از پیش تنظیمشده یا تکرار مطالب دیکتهشده تحت فشار قرار گرفتهاند.
یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده، استفاده از روشهایی است که بنا به روایت منابع مطلع میتواند مصداق شکنجه یا سایر اشکال رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز باشد. هرچند جزئیات کامل همه موارد منتشر نشده است، منابع تأکید دارند که برخی زندانیان در شرایطی قرار گرفتهاند که توان مقاومت در برابر خواستههای بازجویان را از دست داده و ناچار به پذیرش اتهاماتی شدهاند که خود صحت آنها را رد میکنند. گزارشها همچنین از فشارهای شدید روانی، محرومیتهای طولانیمدت، نگهداری در شرایط انفرادی، تهدید و سایر روشهای اجبار برای اخذ اعتراف حکایت دارد.
به گفته زندانیان معترض، اعترافات اخذشده تحت فشار پس از آن در پروندههای قضایی مورد استناد قرار گرفته و زمینه تشکیل پروندههای سنگین و صدور مجازاتهای شدید را فراهم کرده است. آنان میگویند فرصت کافی برای رد این اعترافات، طرح مؤثر شکایت از شکنجه و برخورداری از وکیل مستقل در اختیارشان قرار نگرفته و دادگاهها نیز بدون انجام تحقیقات مستقل درباره ادعاهای مطرحشده، این اعترافات را به عنوان بخشی از ادله پرونده پذیرفتهاند.
زندانیان همچنین نسبت به روند رسیدگی قضایی اعتراض کرده و مدعی هستند که شکایات آنان درباره شکنجه و نحوه اخذ اعترافات به شکل مستقل و بیطرفانه بررسی نشده است. بر اساس این گزارشها، پروندهها پس از تحقیقات مقدماتی به شعبهای به ریاست قاضی سرحدی ارجاع شده و معترضان مدعیاند که ادعاهای مربوط به شکنجه، اجبار و نقض حق دفاع بدون رسیدگی مؤثر نادیده گرفته شده است.
در صورت صحت این گزارشها، موارد یادشده میتواند ناقض ماده ۷ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ممنوعیت شکنجه)، ماده ۱۴ همان میثاق (حق دادرسی عادلانه)، اصول بنیادین استقلال قضایی و همچنین تعهد دولتها برای تحقیق مؤثر درباره ادعاهای شکنجه و کنار گذاشتن هرگونه اعتراف اخذشده تحت اجبار از فرآیند قضایی باشد.
۶. حقوق اقتصادی و اجتماعی
عدم پرداخت دستمزد کارگران شرکت سیمای چابهار
گزارشها حاکی از آن است که حدود ۱۵ کارگر بلوچ شاغل در شرکت «سیمای چابهار» در شهرک صنعتی پسابندر دستکم دو ماه حقوق دریافت نکردهاند.
کارگران اعلام کردهاند که افزایش هزینههای زندگی و تداوم معوقات مزدی، توان تأمین نیازهای اساسی خانوادههای آنان را تحت تأثیر قرار داده است.
این وضعیت نگرانیهایی در زمینه حق برخورداری از شرایط عادلانه و مطلوب کار و دریافت بهموقع دستمزد ایجاد میکند؛ حقوقی که در میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد شناسایی قرار گرفته است.
این مورد تنها نمونهای از مشکلات گستردهتر اقتصادی و اجتماعی گزارششده در سیستان و بلوچستان است. منابع محلی و نهادهای حقوق بشری طی سالهای اخیر بارها نسبت به نرخ بالای فقر، بیکاری، ناامنی شغلی و دسترسی نابرابر ساکنان بلوچ به فرصتهای اقتصادی و حمایتی هشدار دادهاند. در چنین شرایطی، عدم پرداخت دستمزد یا تأخیر طولانی در پرداخت حقوق میتواند تأثیرات شدیدی بر معیشت خانوارها گذاشته و آسیبپذیری اقتصادی جوامع محلی را بیش از پیش افزایش دهد.
۷. ادعاهای فساد و اخاذی توسط نیروهای انتظامی
گزارشهای دریافتی از شهر زاهدان، بهویژه منطقه شیرآباد، حاکی از مواردی است که در آن برخی نیروهای انتظامی پس از متوقف کردن یا بازداشت افراد، در ازای دریافت وجه نقد آنان را آزاد کردهاند.
چنین اقداماتی میتواند بیانگر سوءاستفاده از اختیارات قانونی، فساد در فرآیند اجرای قانون و نقض حق آزادی و امنیت شخصی باشد. همچنین این موارد نگرانیهای جدی درباره دسترسی برابر شهروندان به حمایت قانونی، پاسخگویی نیروهای مسئول اجرای قانون و حاکمیت قانون ایجاد میکند. تداوم چنین رویههایی میتواند موجب گسترش و افزایش آسیبپذیری شهروندان در برابر بازداشتهای خودسرانه و سوءاستفاده از قدرت گردد.
این گزارشها ضرورت توجه و بررسی مستقل ادعاهای مطرحشده درباره فساد، اخاذی و سوءاستفاده از مقام توسط مأموران مسئول اجرای قانون در استان سیستان و بلوچستان را برجسته میکند.
جمعبندی و درخواستها از سازمان ملل متحد و جامعه بینالمللی
موارد مستندشده در این گزارش، شامل مرگ در بازداشت، استفاده مرگبار از سلاح گرم، بازداشتهای خودسرانه، گزارشهای شکنجه و اعترافات اجباری، خشونت علیه زنان در جریان عملیات امنیتی، فشار بر زندانیان بلوچ و نقض حقوق اقتصادی و اجتماعی، بیانگر تداوم نگرانیهای جدی درباره وضعیت حقوق بشر در سیستان و بلوچستان است.
با توجه به این وضعیت، از سازوکارهای حقوق بشری سازمان ملل متحد و نهادهای بینالمللی ذیربط درخواست میشود:
- گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، گزارشگر ویژه شکنجه، گزارشگر ویژه اعدامهای فراقضایی و گروه کاری بازداشتهای خودسرانه، موارد مطرحشده در این گزارش را در ارتباطات رسمی خود با جمهوری اسلامی ایران پیگیری کرده و خواستار پاسخگویی مقامات مسئول شوند.
- دفتر کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، موارد مربوط به مرگ در بازداشت، شکنجه، اعترافات اجباری و استفاده مرگبار از سلاح گرم علیه شهروندان بلوچ را به عنوان موارد نیازمند نظارت فوری ثبت و پیگیری کند.
- سازوکارهای حقیقتیاب و مستندسازی سازمان ملل، اطلاعات مربوط به این موارد را به منظور حفظ ادله، شناسایی الگوهای نقض حقوق بشر و تضمین پاسخگویی آتی ثبت و نگهداری کنند.
- جامعه بینالمللی و دولتهای عضو سازمان ملل در گفتگوهای دوجانبه و چندجانبه با جمهوری اسلامی ایران، وضعیت بلوچها و موارد نقض حقوق بشر در سیستان و بلوچستان را به عنوان یکی از موضوعات اصلی حقوق بشری مطرح کنند.
- نهادهای بینالمللی مدافع حقوق بشر، بر دسترسی خانوادههای قربانیان و بازداشتشدگان به حقیقت، عدالت و جبران خسارت تأکید کرده و از حق آنان برای پیگیری مستقل و ایمن شکایات حمایت کنند.
- گزارشگر ویژه حقوق اقلیتها و سایر سازوکارهای مرتبط سازمان ملل، وضعیت جامعه بلوچ را از منظر تبعیض ساختاری، دسترسی به عدالت، امنیت انسانی و حقوق اقتصادی و اجتماعی مورد بررسی ویژه قرار دهند.
این موارد، در کنار گزارشهای پیشین مربوط به سیستان و بلوچستان، میتواند نشاندهنده وجود الگوهای تکرارشوندهای از نقض حقوق بشر باشد که مستلزم نظارت مستمر، مستندسازی دقیق و توجه فوری جامعه بینالمللی است.