خطر فوری برای جان هزاران زندانی در ایران
۱. ندانیان ایران میان دو تهدید همزمان: جنگ و سرکوب داخلی
با تشدید درگیریهای نظامی و گسترش شرایط جنگی در ایران، نگرانیها درباره امنیت و جان زندانیان در زندانهای سراسر کشور افزایش یافته است. زندانهایی که پیش از این نیز با مشکلاتی مانند تراکم شدید جمعیت، کمبود امکانات درمانی و محدودیت ارتباط زندانیان با خانواده و وکیل مواجه بودند، اکنون در شرایطی قرار گرفتهاند که خطرات ناشی از جنگ میتواند آسیبپذیری زندانیان را به طور چشمگیری افزایش دهد.
در شرایط کنونی، زندانیان در ایران با دو نوع تهدید همزمان روبهرو هستند: از یک سو پیامدهای مستقیم یا غیرمستقیم عملیات نظامی و نزدیکی برخی زندانها به مراکز حساس، و از سوی دیگر سیاستها و اقدامات رژیم حاکم بر ایران از جمله محدود کردن ارتباط زندانیان با خانوادهها، اختلال در دسترسی به غذا و خدمات پزشکی، قفل نگهداشتن بندها یا انتقالهای اجباری.
این وضعیت بهویژه برای زندانیان سیاسی و عقیدتی، محکومان به اعدام، زنان زندانی، کودکان همراه مادران و زندانیان بیمار نگرانکنندهتر است؛ گروههایی که در شرایط جنگی با خطرات مضاعف برای حق حیات، سلامت و کرامت انسانی مواجه میشوند.
۲. پیشینه بحران و منطق خطر زندانها در شرایط جنگ
چرا زندانها در شرایط جنگ به نقاط پرخطر تبدیل میشوند
زندانهای ایران پیش از شرایط جنگی نیز با مشکلات ساختاری جدی از جمله تراکم جمعیت، کمبود امکانات درمانی و محدودیت گسترده در دسترسی زندانیان به وکیل و خانواده روبهرو بودهاند. گزارشهای سالهای گذشته نشان داده است که زندانیان سیاسی، زنان زندانی و محکومان به اعدام در بسیاری موارد در شرایط دشوار نگهداری میشوند.
در شرایط جنگی، این آسیبپذیریها افزایش مییابد. ماهیت بسته زندانها و محدود بودن امکان جابهجایی زندانیان باعث میشود که در صورت بروز بحران امنیتی یا نظامی، زندانیان کاملاً به مدیریت زندان برای دسترسی به غذا، آب، خدمات پزشکی و حفاظت از جان خود وابسته باشند.
در ایران، نبود شفافیت درباره وضعیت زندانها، محدود شدن ارتباط زندانیان با خانوادهها و احتمال انتقال زندانیان به مکانهای نامعلوم میتواند این خطرات را تشدید کند.
۳. وضعیت زندانها در شرایط جنگ
گزارشهایی از کمبود غذا، اختلال در مدیریت زندانها و انتقال زندانیان
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که در تعدادی از زندانهای ایران شرایط در پی درگیریهای نظامی و تحولات امنیتی به طور قابل توجهی وخیم شده است. جدول زیر خلاصهای از مهمترین تحولات گزارششده در زندانهای مختلف کشور را نشان میدهد.
جدول تحلیلی وضعیت زندانهای ایران در شرایط جنگ
| زندان | شهر | تحولات گزارششده | خطرات اصلی |
| اوین | تهران | اصابت موشک به دیوار زندان؛ توقف توزیع غذا در برخی بندها؛ تعطیلی فروشگاه زندان؛ انتقال حداقل ۵۰ زندانی به تهران بزرگ | خطر حملات نظامی، کمبود غذا، انتقال اجباری |
| قرچک | ورامین | کمبود شدید آب آشامیدنی؛ محدودیت خدمات درمانی؛ ترک محل کار توسط برخی کارکنان | بحران بهداشتی برای زنان زندانی |
| قزلحصار | کرج | تشدید فضای امنیتی؛ بسته شدن هواخوری | محدود شدن تحرک زندانیان؛ خطر در صورت حمله |
| تهران بزرگ (فشافویه) | تهران | شنیده شدن انفجار در اطراف زندان؛ انتقال زندانیان از اوین؛ تراکم شدید جمعیت | کمبود غذا و منابع؛ خطر امنیتی |
| دیزلآباد | کرمانشاه | اعتراض زندانیان به محدودیتها و دخالت نیروهای امنیتی | تنش داخلی و فشار امنیتی |
| مهاباد | مهاباد | انتقال حداقل ۱۸ زندانی سیاسی کرد به زندان میاندوآب | انتقال اجباری و بیخبری خانوادهها |
| وکیلآباد | مشهد | تشدید محدودیتها؛ کمبود غذا و خدمات پزشکی | نگرانی درباره اجرای احکام اعدام |
| عادلآباد | شیراز | افزایش حضور نیروهای امنیتی؛ محدودیت ارتباطات | کاهش شفافیت درباره وضعیت زندانیان |
| زندان مرکزی تبریز | تبریز | محدود شدن تماس زندانیان با خارج؛ نگرانی خانوادهها | کمبود غذا و فشار امنیتی |
| زندان مرکزی ارومیه | ارومیه | کمبود شدید آب و غذا؛ عدم مرخصی زندانیان سیاسی | بحران انسانی در زندان |
| زندان قم | قم | احتمال انتقال زندانیان سیاسی و اتباع خارجی از اوین | خطر انتقال اجباری در شرایط جنگ |
| لاکان | رشت | تشدید محدودیتها؛ نگرانی درباره اجرای احکام اعدام | خطر اجرای احکام در شرایط کاهش نظارت |
| دستگرد | اصفهان | محدودیت شدید و کمبود منابع پایه | دسترسی محدود به خدمات ضروری |
| زندان مرکزی زنجان | زنجان | انفجارهایی در نزدیکی زندان؛ افزایش تدابیر امنیتی | خطر امنیتی برای زندانیان |
| مریوان | مریوان | آسیب به دیوار زندان در حملات اول مارس؛ تجمع خانوادهها | ناامنی فیزیکی زندان |
| سنندج | سنندج | انتقال زندانیان سیاسی از بازداشتگاه سپاه؛ آزادی برخی با وثیقه سنگین | انتقال اجباری و فشار قضایی |
۴. زندانیان سیاسی و عقیدتی
خطر تشدید سرکوب و اعدام در پوشش شرایط جنگ
در میان همه زندانیان در ایران، زندانیان سیاسی و عقیدتی از آسیبپذیرترین گروهها در شرایط جنگی محسوب میشوند. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در دورههای بحران سیاسی یا امنیتی، فشار بر این زندانیان افزایش یافته و محدودیتهای بیشتری بر آنان اعمال میشود.
در پی اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴، موج گستردهای از بازداشتها در سراسر ایران صورت گرفت و هزاران نفر به اتهامهای امنیتی بازداشت شدند. بسیاری از این افراد همچنان در زندانهای مختلف کشور نگهداری میشوند و برخی از آنان با پروندههای سنگین قضایی و خطر صدور یا اجرای حکم اعدام روبهرو هستند.
فعالان حقوق بشر هشدار دادهاند که در شرایط جنگی، کاهش نظارت عمومی و محدود شدن ارتباطات میتواند خطر تشدید سرکوب علیه زندانیان سیاسی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، نگرانیهایی درباره احتمال اجرای سریعتر احکام اعدام، افزایش فشارهای امنیتی، یا انتقال زندانیان به زندانهای دورافتاده مطرح شده است.
همچنین گزارشهایی منتشر شده است که نشان میدهد برخی زندانیان سیاسی در شرایط جنگی با محدودیتهای شدیدتری در دسترسی به خدمات درمانی، تماس با خانواده و ارتباط با وکیل مواجه شدهاند. چنین محدودیتهایی میتواند وضعیت این زندانیان را بیش از پیش نگرانکننده کند.
در مجموع، بسیاری از نهادهای حقوق بشری تأکید کردهاند که در شرایط درگیریهای نظامی، خطر نقض حقوق زندانیان سیاسی و عقیدتی افزایش مییابد و لازم است نظارت و توجه بینالمللی نسبت به وضعیت این زندانیان تقویت شود.
۵. زنان زندانی و کودکان همراه مادران
یکی از آسیبپذیرترین گروهها در شرایط جنگ
زنان زندانی از آسیبپذیرترین گروهها در شرایط جنگی هستند. در زندانهایی مانند قرچک گزارشهایی از کمبود آب آشامیدنی، محدودیت در دسترسی به خدمات درمانی و اختلال در اداره زندان منتشر شده است.
همچنین گزارشهایی وجود دارد که نشان میدهد حدود ۶۰ زندانی سیاسی زن به بندی زیرزمینی منتقل شدهاند؛ بندی که شرایط آن از نظر بهداشتی نامناسب توصیف شده و با مشکلاتی مانند رطوبت بالا و نبود تهویه مناسب همراه است.
در برخی زندانها نیز کودکانی همراه مادران زندانی خود نگهداری میشوند. این کودکان در شرایط جنگی با همان خطراتی روبهرو هستند که زندانیان با آن مواجهاند، از جمله کمبود غذا، خدمات درمانی و ناامنی ناشی از درگیریهای نظامی.
۶. خطرات فوری برای زندانیان در صورت تداوم جنگ
از حملات نظامی تا فروپاشی خدمات پایه زندان
گزارشهای منتشرشده از زندانهای مختلف ایران نشان میدهد که در صورت تداوم درگیریهای نظامی، زندانیان با مجموعهای از خطرات جدی روبهرو خواهند شد.
خطر آسیب یا مرگ ناشی از حملات
بسیاری از زندانهای ایران در مناطق شهری یا در نزدیکی مراکز حساس نظامی قرار دارند. در صورت وقوع حملات در نزدیکی این مراکز، زندانیان ممکن است در معرض خطر مستقیم قرار گیرند؛ بهویژه در مواردی که درهای بندها قفل شده و امکان خروج اضطراری وجود ندارد.
فروپاشی خدمات پایه
در برخی زندانها گزارشهایی از ترک محل کار توسط کارکنان اداری، خدماتی یا درمانی منتشر شده است. چنین وضعیتی میتواند توزیع غذا، دسترسی به آب آشامیدنی و خدمات پزشکی را مختل کرده و به بحران انسانی در داخل زندانها منجر شود.
خطر تشدید سرکوب و اعدام
در شرایط محدود شدن ارتباطات و کاهش نظارت عمومی، نگرانیهایی درباره افزایش فشارهای امنیتی علیه زندانیان سیاسی و احتمال اجرای سریعتر احکام اعدام مطرح شده است.
انتقالهای اجباری
انتقال زندانیان میان زندانهای مختلف بدون اطلاع خانوادهها میتواند باعث بیخبری طولانیمدت درباره محل نگهداری آنان شود و خطر ناپدیدسازی قهری را افزایش دهد.
7. تحلیل حقوقی؛ نقض قوانین داخلی و تعهدات بینالمللی
دستورالعمل شماره ۲۱۱ شورای عالی قضایی
دستورالعمل شماره ۲۱۱ شورای عالی قضایی ایران (مصوب ۲۲ دی ۱۳۶۵) در شرایط اضطراری و زمان جنگ تکالیف مشخصی را برای مقامات قضایی تعیین کرده است. بر اساس این دستورالعمل، دادستانها موظفاند وضعیت زندانیان را بررسی کرده و زندانیان غیرخطرناک را بهطور موقت آزاد کنند و در صورت لزوم زندانیان خطرناک را به مکانهای امن منتقل کنند.
با این حال، گزارشها نشان میدهد که این دستورالعمل در مورد بسیاری از زندانیان سیاسی اجرا نشده است.
حقوق بینالملل بشردوستانه و قواعد نلسون ماندلا
بر اساس کنوانسیون چهارم ژنو، افراد غیرنظامی که در بازداشت یک دولت قرار دارند «افراد تحت حمایت» محسوب میشوند و دولتها موظفاند از جان و امنیت آنان محافظت کنند.
همچنین قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل برای رفتار با زندانیان (قواعد نلسون ماندلا) تأکید میکند که زندانیان باید در هر شرایطی به غذا، آب آشامیدنی و خدمات پزشکی دسترسی داشته باشند.
8. هشدارها و موضعگیریهای بینالمللی
نگرانی نهادهای جهانی درباره امنیت زندانیان
عفو بینالملل:
این سازمان هشدار داده است که حملات هوایی در نزدیکی زندانها میتواند جان هزاران زندانی را در معرض خطر قرار دهد و خواستار آزادی بازداشتشدگان خودسرانه و اقدامات فوری برای حفاظت از زندانیان شده است.
کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل – از جمله مای ساتو گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران:
کارشناسان سازمان ملل هشدار دادهاند که در برخی زندانها بندها قفل شده، ارتباطات قطع شده و زندانیان با کمبود غذا و مراقبت پزشکی مواجه هستند. مای ساتو نیز تأکید کرده است که چنین شرایطی زندانیان را در برابر نقضهای جدی حقوق بشر آسیبپذیر میکند.
مأموریت مستقل بررسی واقعیتها درباره ایران (FFMI):
این مأموریت نسبت به خطر شکنجه، بدرفتاری و ناپدیدسازی قهری برای بسیاری از زندانیان هشدار داده است.
دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل (OHCHR):
این نهاد خواستار حفاظت فوری از زندانیان، آزادی بازداشتشدگان خودسرانه و توقف اجرای احکام اعدام شده است.
9. درخواستها از جامعه بینالمللی
اقدامات فوری برای حفاظت از زندانیان
با توجه به خطرات جدی برای جان زندانیان در ایران، از نهادهای بینالمللی و دولتها درخواست میشود:
- آزادی فوری زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان خودسرانه.
- توقف اجرای احکام اعدام.
- اعطای مرخصی بشردوستانه برای زندانیان غیرخشونتآمیز، بیماران و زنان.
- تضمین دسترسی زندانیان به غذا، آب و خدمات پزشکی.
- اجازه دسترسی ناظران مستقل بینالمللی به زندانها.
- شفافسازی درباره وضعیت زندانیان منتقلشده.
10. جمعبندی
زندانها در ایران؛ بحران انسانی در سایه جنگ
گزارشهای منتشرشده از زندانهای مختلف ایران نشان میدهد که با تشدید شرایط جنگی، زندانیان در سراسر کشور با خطرات جدی روبهرو شدهاند. کمبود منابع حیاتی، محدود شدن ارتباطات، انتقالهای اجباری و افزایش تدابیر امنیتی مجموعهای از تهدیدها را برای جان زندانیان ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، حفاظت از جان و سلامت زندانیان مسئولیتی مستقیم برای مقامات حاکم بر ایران محسوب میشود. عدم اتخاذ تدابیر لازم برای تأمین امنیت زندانیان در شرایط جنگی میتواند به نقضهای جدی حقوق بشر و پیامدهای جبرانناپذیر برای هزاران زندانی منجر شود.
