ایران یکی از شدیدترین نمونههای خشونت جنسیتمحور در منطقه
همزمان با روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان، دادههای سالهای اخیر نشان میدهد که خشونت علیه زنان و دختران در ایران ابعاد بیسابقهای یافته است.
پیشینه روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان
روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان در ۲۵ نوامبر، به یاد سه خواهر میرابال — فعالان سیاسی جمهوری دومینیکن که در سال ۱۹۶۰ توسط دیکتاتوری رافائل ترخیو کشته شدند — به نمادی جهانی برای مقاومت زنان در برابر خشونت و استبداد تبدیل شد.
در سال ۱۹۹۹، سازمان ملل این روز را آغاز کمپین ۱۶ روز فعالیت برای محو خشونت علیه زنان اعلام کرد و بر وظیفه دولتها برای پیشگیری، حمایت و پاسخگویی در برابر خشونت جنسیتمحور تأکید نمود.
مقایسه با وضعیت ایران
در حالیکه بسیاری از کشورها طی دهههای اخیر قوانین حمایتی تصویب و ساختارهای مقابله با خشونت را تقویت کردهاند، ایران مسیر معکوسی را پیموده است. قوانین تبعیضآمیز، خشونت خیابانی مرگبار، زنکشی، محرومیت درمانی در زندانها و سرکوب زنان معترض نشان میدهد که رژیم ملایان نهتنها در انجام تعهدات بینالمللی خود ناکام است، بلکه خود تولیدکننده و مجری اصلی خشونت سازمانیافته علیه زنان است.
۱. خشونت قانونی: ساختاری که خشونت را بازتولید میکند
نمونه مستند
در سال ۱۴۰۳، دختر ۱۳ سالهای که با اجازه پدر و قاضی به ازدواج اجباری وادار شده بود، پس از فرار به پناهگاه، در همان محیط باردار شد و بدون هرگونه حمایت قانونی و درمانی فرزندش را به دنیا آورد.
بررسی تحلیلی
قوانین جمهوری اسلامی نه سازوکار جلوگیری از خشونت علیه زنان را دارند و نه سیستم مؤثری برای حمایت از قربانیان. این قوانین در عمل، خشونت را مشروعیت میبخشند و ریشههای آن را تقویت میکنند.
۱.۱. ۱۳ سال تعلل و تهیسازی لایحه منع خشونت علیه زنان
لایحهای که از سال ۱۳۸۹ مطرح شد، طی بیش از یک دهه دستخوش حذف مواد حمایتی، تغییرات متعدد و ارجاعات مبهم شده و هنوز هم تصویب نشده است.
نکته تکاندهنده:
در نسخه اخیر لایحه حتی یک بار کلمه «خشونت» بهکار نرفته است.
۱.۲. مشروعیتبخشی به خشونت در متن قانون
- قانون بر «ریاست مرد بر خانواده» تأکید دارد و هر «حمایت» را به این اصل مشروط میکند.
- ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی راه را برای کودکهمسری کاملاً باز گذاشته است.
- مواد ۴۲ و ۴۳ اجازه تخفیف مجازات در صورت ارتکاب خشونت توسط پدر، شوهر یا سایر محارم را فراهم میکند.
- شکایات زنان در چارچوب آیین دادرسیای بررسی میشود که در آن شهادت زن نصف مرد است.
۱.۳. نبود حمایت قانونی در خشونت خانگی
- پلیس معمولاً در خشونت خانگی مداخله نمیکند.
- مراکز حمایتی زنان را به «بازگشت به خانه» تشویق میکنند.
- قانون طلاق برای زنان بسیار دشوار است و حضانت فرزندان بالای ۷ سال از مادر گرفته میشود.
۲. خشونت کیفری و قضایی: سرکوب سازمانیافته زنان معترض و زندانی
نمونه مستند
در سال ۱۴۰۲، یک زن ۲۹ ساله تنها بهخاطر انتشار یک پیام اعتراضی در شبکههای اجتماعی و بدون دسترسی به وکیل مستقل، به حبس طولانی محکوم شد. محاکمه پشت درهای بسته و همراه با تهدید انجام شد.
بررسی تحلیلی
دستگاه قضایی، ابزار اصلی سرکوب زنان در ایران است:
- پروندهسازی امنیتی علیه زنان معترض
- صدور احکام سنگین بدون دادرسی عادلانه
- بازجویی همراه با تهدید و فشار
- محرومیت از وکیل مستقل
- تهدید خانواده و ایجاد فشار روانی
۲.۱. زنان زندانی: الگوی واحد شکنجه، محرومیت و آزار
زنان زندانی سیاسی — از جمله زینب جلالیان، مریم اکبری منفرد، گلرخ ایرایی و شیوا اسماعیلی — در سالهای اخیر با یک الگوی ثابت از شکنجه و خشونت مواجه بودهاند:
- حبسهای طولانی یا ابد بدون حق مرخصی
- محرومیت کامل از درمان، حتی پس از عملهای جراحی سنگین
- بازگرداندن زندانیان بلافاصله پس از جراحی به زندان
- سلول انفرادی ممتد و انتقالهای تنبیهی
- عدم دسترسی به تماس، ملاقات، کتاب و امکانات اولیه
- پروندهسازی در درون زندان
- فشار امنیتی شدید بر فرزندان زنان زندانی (نمونه: فرزند شیوا اسماعیلی)
- تحقیر، تهدید و شکنجه روانی مداوم
این الگو مصداق آشکار شکنجه و رفتار غیرانسانی است.
اعدام زنان؛ شدیدترین شکل خشونت قضایی
در سال ۲۰۲۵ تا امروز، ۵۳ زن در ایران اعدام شدهاند؛ رقمی که ایران را به یکی از بالاترین نرخهای اعدام زنان در جهان تبدیل کرده است.
این نشان میدهد خشونت قضایی علیه زنان به شدیدترین شکل یعنی سلب حق حیات نیز رسیده است.
۳. خشونت امنیتی و خیابانی: کنترل بدن و حذف فیزیکی زنان
نمونه مستند
در شهریور ۱۴۰۱، مهسا (ژینا) امینی پس از بازداشت بهدلیل پوشش و ضربوشتم در بازداشت، جان باخت.
نمونه دوم
در مهر ۱۴۰۲، آرمیتا گراوند پس از برخورد با نیروهای فشار در مترو بیهوش شد و تحت کنترل امنیتی جان سپرد.
نمونههای تکمیلی
در جریان اعتراضات ۱۴۰۱، دخترانی چون نیکا شاکرمی، سارینا اسماعیلزاده و حدیث نجفی با ضربات امنیتی و تیراندازی مستقیم کشته شدند.
بررسی تحلیلی
خشونت امنیتی علیه زنان شامل:
- بازداشت بدون حکم
- ضربوشتم و خشونت مرگبار
- اجبار به اعتراف
- تحقیر در بازداشتگاه
- تهدید در فضای مجازی
- کنترل بدن و پوشش
این نوع خشونت پس از ۱۴۰۱ شدت یافته و در موارد متعدد مرگبار شده است.
۴. خشونت خانگی و جنسی: گسترده، پنهان و بیپاسخ
نمونه مستند
در ششماهه نخست ۱۴۰۳، ۱۵٬۷۶۴ زن قربانی همسرآزاری ثبت شدهاند و بیش از ۱۵۰ زن بهدست محارم به قتل رسیدهاند.
بررسی تحلیلی
- تجاوز در زندگی مشترک جرمانگاری نشده
- تنها ۱۷ پناهگاه برای کل کشور وجود دارد
- بسیاری از موارد ثبت نمیشوند
- قتلهای ناموسی روند افزایشی دارد
- پلیس از ورود خودداری میکند
۵. خشونت اجتماعی–اقتصادی: فقر، حذف و تبعیض ساختاری
نمونه مستند
زنان سرپرست خانوار در بسیاری از استانها گزارش دادهاند که حتی برای مشاغل ساده نیز بهدلیل جنسیت رد شدهاند.
بررسی تحلیلی
- شکاف دستمزد
- تبعیض در استخدام
- فقر گسترده
- حذف زنان از مدیریت
- نبود حمایت بیمهای و رفاهی
۶. خشونت علیه دختران و نوجوانان: سرکوب نسل آینده
نمونه مستند
در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، دهها دختر دانشآموز بازداشت شدند و مسمومیتهای زنجیرهای مدارس دخترانه امنیت آموزشی را مختل کرد.
بررسی تحلیلی
- بازداشت دختران
- ازدواج زیر ۱۵ سال
- محرومیت از تحصیل
- فشار امنیتی بر خانوادهها
- ناامنی روانی
نتیجهگیری
خشونت علیه زنان در ایران یک خشونت چندلایه، سازمانیافته و برآمده از ساختار حکومتی است.
از خیابان تا زندان، از خانه تا محیط کار، از دختران نوجوان تا زنان زندانی سیاسی، الگوی مشترک سرکوب جنسیتمحور مشاهده میشود.
در آستانه روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان، ایران یکی از شدیدترین و نگرانکنندهترین نمونههای خشونت جنسیتمحور در منطقه و جهان بهشمار میرود.
موضعگیریهای بینالمللی
نهادهای رسمی بینالمللی و سازمانهای معتبر حقوق بشری طی سالهای اخیر بارها خشونت علیه زنان در ایران را محکوم کردهاند.
نمونههای مستند
- سازمان ملل متحد: مرگ مهسا امینی، سرکوب زنان معترض و وضعیت زنان زندانی را «نقض جدی حقوق بشر» و «خشونت جنسیتمحور حکومتی» خوانده است.
- گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور ایران: شکنجه زنان زندانی، خشونت خیابانی و اعدام زنان را «الگویی سیستماتیک» توصیف کرده است.
- UN Women: مرگ زنان و دختران در بازداشتها و اعتراضات را «نقض تعهدات بینالمللی» اعلام کرده است.
- دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر: رفتار نیروهای امنیتی با زنان را «غیرقانونی و مرگبار» خوانده و خواستار تحقیقات مستقل شده است.
- اتحادیه اروپا: سرکوب زنان معترض و محرومیت درمانی زنان زندانی را محکوم کرده است.
- عفو بینالملل: شکنجه زندانیان زن، اعدام زنان و خشونت خیابانی مرگبار را در گزارشهای رسمی ثبت کرده است.
فراخوان بینالمللی
با توجه به گسترش خشونت علیه زنان در ایران، لازم است که:
- تحقیقات مستقل بینالمللی درباره قتل زنان، خشونت خیابانی و وضعیت زنان زندانی آغاز شود.
- آزادی فوری زنان زندانی سیاسی مطالبه و پیگیری شود.
- رژیم ملایان برای اجرای تعهدات بینالمللی در حوزه حقوق زنان تحت فشار قرار گیرد.
- سازوکارهای پاسخگویی بینالمللی در برابر خشونت جنسیتمحور حکومتی فعال شود.
- صدای زنان و دخترانی که قربانی خشونتاند، در مجامع جهانی بازتاب یابد و پروندهها خاموش نشود.