با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵، گزارشها و آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مقامات آموزشی ایران، نگرانیهای جدی درباره دسترسی مستمر کودکان به آموزش و افزایش بازماندگی از تحصیل را برجسته کرده است. هرچند مقامات از ثبتنام بیش از یک میلیون دانشآموز در پایه اول ابتدایی خبر میدهند، دادههای رسمی و گزارشهای رسانههای داخلی نشان میدهد که بخش قابل توجهی از کودکان یا از همان ابتدای مسیر آموزشی وارد مدرسه نمیشوند یا در سالهای بعد از چرخه آموزش خارج میشوند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، رضوان حکیمزاده، اعلام کرده است که از میان یک میلیون و ۱۵۴ هزار کودک مشمول ثبتنام در پایه اول ابتدایی، بیش از یک میلیون نفر ثبتنام قطعی کردهاند، اما وضعیت بخشی از کودکان واجد شرایط همچنان مشخص نشده است. این وضعیت نشان میدهد که شکاف آموزشی از همان نقطه ورود به مدرسه آغاز میشود.
در حالی که آمارها از ثبتنامهای میلیونی در پایه اول خبر میدهند، واقعیتها نشان از شکافهای عمیقی دارد؛ از کودکانی که حتی از همان ابتدا فرصت ثبتنام پیدا نمیکنند، تا دانشآموزانی که در سالهای میانی، مدرسه را رها میکنند.
بر اساس آمار رسمی ثبتشده در سامانه «شهید محمودوند»، در گروه سنی ۶ تا ۱۱ سال، در مجموع ۱۴۱ هزار و ۸۳۷ دانشآموز بازمانده از تحصیل شناسایی شدهاند که از این تعداد ۷۸ هزار و ۶۷۰ نفر پسر و ۶۳ هزار و ۱۶۷ نفر دختر بودهاند. به گفته معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، سهم پسران از این آمار حدود ۵۵.۵ درصد و سهم دختران ۴۴.۵ درصد است.
مقامات وزارت آموزش و پرورش و کارشناسان رسمی در تحلیل این تفاوت آماری، به تفاوت عوامل محرک در خروج دختران و پسران از مدرسه اشاره کردهاند. بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای داخلی به نقل از مسئولان آموزشی، بالاتر بودن سهم پسران در مقطع ابتدایی و متوسطه اول غالباً با فشار فقر اقتصادی، تأمین معیشت خانواده و ورود زودهنگام آنان به بازار کار (کار کودکان) مرتبط است. در مقابل، اگرچه سهم دختران در آمارهای پایه ابتدایی کمتر ثبت شده، اما مقامات رسمی تأکید میکنند که با ورود به مقاطع بالاتر، نرخ ترک تحصیل دختران به دلیل موانع فرهنگی، فاصله جغرافیایی تا مدارس شبانهروزی و بروز پدیده ازدواج زودرس با شیب تندتری افزایش مییابد.
همچنین مقامات آموزش و پرورش اعلام کردهاند که بیشترین تعداد بازماندگان از تحصیل مربوط به پایه اول ابتدایی است و حدود ۳۸.۸ درصد از کل کودکان بازمانده از تحصیل در سن ورود به مدرسه قرار دارند. این آمار نشان میدهد که بخش بزرگی از بحران فعلی اساساً پیش از آغاز آموزش رسمی شکل میگیرد.
گزارشهای داخلی علاوه بر آمارهای ملی، تصویری نگرانکننده از وضعیت مدارس ارائه میکنند. به عنوان نمونه، یک بازرس آموزشی در گزارشی میدانی از وضعیت یک مدرسه ۴۰۰ نفره در تهران اعلام کرده است که ۷۰ دانشآموز این مدرسه از ادامه تحصیل بازماندهاند؛ رقمی معادل حدود ۱۸ درصد جمعیت دانشآموزی آن مدرسه. به بیان دیگر، از هر شش دانشآموزی که باید در کلاس درس حضور داشته باشند، یک نفر دیگر در مدرسه نیست.
تمرکز آمارهای رسمی بر پراکندگی جغرافیایی نیز نشان میدهد که بحران بازماندگی از تحصیل دارای ابعاد عمیق ساختاری و منطقهای است. بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی مرکز پژوهشهای مجلس و گزارشهای خبرگزاریهای رسمی، استانهای حاشیهای و کمبرخوردار بیشترین سهم را در آمار بازماندگان از تحصیل دارند. استان سیستان و بلوچستان با تعلق ۱۵٪ کودکان بازمانده از تحصیل به این استان در صدر این آمار قرار دارد و پس از آن استانهای خوزستان، آذربایجان غربی، خراسان رضوی و کرمان بیشترین تعداد کودکان محروم از تحصیل را به خود اختصاص دادهاند. این تمرکز جغرافیایی نشاندهنده پیوند مستقیم میان محرومیتهای منطقهای، نابرابری در توزیع زیرساختهای آموزشی و افزایش نرخ خروج کودکان از چرخه آموزش است.
مقامات آموزشی و رسانههای داخلی همچنین از افزایش ترک تحصیل در پایههای هفتم و هشتم خبر دادهاند. هرچند آمار ملی دقیق این پدیده منتشر نشده، اما تمرکز گزارشها بر این مقطع سنی بیانگر وجود یک بحران در مرحله گذار از کودکی به نوجوانی است.
خروج از مدرسه در این سن، به معنای افزایش احتمال ورود زودهنگام کودکان به بازار کار، محدود شدن فرصتهای آموزشی و حرفهای در آینده و تداوم چرخه فقر در نسلهای بعدی است. هرچند گزارشهای مورد استناد آمار مستقیمی درباره سرنوشت این دانشآموزان ارائه نمیکنند، اما خود مقامات آموزشی فقر اقتصادی، مشکلات اجتماعی و عوامل فرهنگی را از مهمترین دلایل بازماندگی از تحصیل دانستهاند.
یکی دیگر از موانع کلیدی در مسیر ثبتنام و ادامه تحصیل کودکان که از سوی مقامات آموزشی و نهادهای رسمی به آن اذعان شده است، مسئله «کودکان فاقد اوراق هویتی و شناسنامه» است. بر اساس اعلام مسئولان وزارت آموزش و پرورش و گزارشهای خبرگزاریهای رسمی، سالانه هزاران کودک در مناطق مرزی و حاشیهای – از جمله کودکان حاصل از ازدواجهای ثبتنشده یا مناطق فاقد دسترسی به ثبت احوال – به دلیل نداشتن مدارک هویتی رسمی از ثبتنام قطعی در سامانه آموزشی بازمیمانند یا روند تحصیل آنان با اختلالهای حقوقی و اداری شدید مواجه میشود.
ابعاد دیگری از این بحران نیز در اظهارات رسمی مقامات آشکار شده است. وزیر آموزش و پرورش از وجود بیش از ۱۵ هزار دانشآموز استثنایی (دارای نیازهای ویژه) خبر داده که از تحصیل بازماندهاند. این آمار نشاندهنده چالشهای جدی در دسترسی کودکان دارای معلولیت یا نیازهای آموزشی خاص به آموزش فراگیر و برابر است.
علاوه بر این، مقامات وزارت آموزش و پرورش به عوامل متعددی به عنوان دلایل بازماندگی از تحصیل اشاره کردهاند؛ از جمله فقر مالی، بدسرپرستی یا بیسرپرستی، بیماریهای خاص، اشتغال کودکان، موانع فرهنگی، فاصله محل سکونت تا مدرسه و دشواری دسترسی به خدمات آموزشی.
در میان این عوامل، وجود پدیده ازدواج کودکان نیز قابل توجه است. بنا بر آمار رسمی اعلامشده از سوی معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، دستکم ۶۹ مورد ازدواج کودکان در میان دانشآموزان دوره ابتدایی ثبت شده است.
با کنار هم گذاشتن این دادهها، یک پرسش اساسی مطرح میشود: اگر ورودی مدارس همچنان میلیونی است، اما از همان ابتدای مسیر آموزشی در ثبتنام پایه اول و سپس در مقاطع میانی مانند پایههای هفتم و هشتم، شمار قابل توجهی از کودکان از تحصیل بازمیمانند، چه تعداد از این کودکان در نهایت موفق به تکمیل آموزش خود خواهند شد؟
مسئله اصلی دیگر صرفاً «ثبتنام» نیست. چالش اصلی، تضمین تداوم حضور کودکان در مدرسه و فراهم کردن شرایطی است که آنان بتوانند دوره تحصیلی خود را به پایان برسانند. شکاف میان «ورود به مدرسه» و «ماندن در مدرسه» به یکی از مهمترین چالشهای ساختاری نظام آموزشی ایران تبدیل شده است.
چارچوب حقوق بشری
حق آموزش در ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر، ماده ۱۳ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، و مواد ۲۸ و ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک به رسمیت شناخته شده است.
همچنین با توجه به بازماندگی بیش از ۱۵ هزار دانشآموز دارای نیازهای ویژه، این وضعیت نگرانیهایی جدی در خصوص اجرای تعهدات ناشی از ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (CRPD)، که دولتها را به تضمین نظام آموزشی فراگیر و بدون تبعیض ملزم میکند، ایجاد میکند.
علاوه بر این، ثبت موارد ازدواج کودکان در سنین ابتدایی، با ضوابط مصرح در کنوانسیون حقوق کودک (ماده ۱۹ و ۳۴) و توصیههای کمیته حقوق کودک درباره منع ازدواج زیر سن قانونی و حق تداوم آموزش کودکان مغایرت دارد.
موضوع بازماندگی از تحصیل در حوزه صلاحیت گزارشگر ویژه سازمان ملل در مورد حق آموزش، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، کمیته حقوق کودک، کمیته حقوق افراد دارای معلولیت و گزارشگر ویژه فقر شدید و حقوق بشر قرار میگیرد.
جمعبندی و توصیهها
اطلاعات منتشرشده توسط مقامات و رسانههای داخلی ایران نشاندهنده تداوم و در برخی حوزهها تشدید بحران بازماندگی از تحصیل است. این بحران نه تنها کودکان ساکن مناطق محروم، بلکه کودکان دارای معلولیت، دانشآموزان در معرض فقر، کودکان کار، کودکان فاقد شناسنامه و دختران در معرض ازدواج زودرس را تحت تأثیر قرار داده است.
الف) درخواستهای مطرحشده برای اقدام از سوی سازوکارهای سازمان ملل در ارتباط با جمهوری اسلامی ایران:
- انتشار آمار کامل، سالانه، شفاف و تفکیکشده بازماندگان از تحصیل بر اساس استان، جنسیت، مقطع تحصیلی، وضعیت معلولیت و داشتن یا نداشتن اوراق هویتی.
- تدوین و اجرای برنامه زمانبندیشده و تخصیص بودجه لازم برای رفع موانع ساختاری ثبتنام در پایه اول ابتدایی و جلوگیری از ترک تحصیل در دوره متوسطه.
- تسهیل فوری فرآیند احراز هویت و صدور کد آموزشی برای تمام کودکان فاقد شناسنامه جهت تحقق حق آموزش آنان بدون مانع اداری.
- ایحاد شرایط و زیرساختهای لازم جهت آموزش فراگیر و مناسبسازی مدارس برای دسترسی برابر بیش از ۱۵ هزار کودک دارای نیازهای ویژه.
- اصلاح قوانین و اتخاذ تدابیر حمایتی و قانونی برای منع ازدواج کودکان و رفع موانع معیشتی که موجب خروج کودکان از چرخه آموزش میشود.
ب) پیشنهادها به گزارشگر ویژه حق آموزش و سازوکارهای سازمان ملل متحد:
- پیگیری آمار و گزارشهای فوق در گفتوگوها و ارتباطات رسمی با مقامات جمهوری اسلامی ایران و خواستار ارائه پاسخگویی شفاف.
- ارزیابی دسترسی برابر کودکان دارای معلولیت و فاقد مدارک هویتی به آموزش در گزارشهای دورهای کمیتههای تخصصی (از جمله کمیته حقوق کودک و کمیته حقوق افراد دارای معلولیت).
- لحاظ کردن ابعاد اقتصادی و فقر ساختاری بر حق آموزش در گزارشهای مربوط به فقر شدید و حقوق بشر.
- انعکاس میزان تقدم یا پسرفت ایران در اجرای تعهدات بینالمللی مرتبط با حق آموزش در نشستها و گزارشهای آتی شورای حقوق بشر سازمان ملل.
- درخواست ارائه جدول زمانی مشخص برای کاهش بازماندگی از تحصیل، به ویژه در مورد کودکان دارای معلولیت، کودکان ساکن مناطق محروم و کودکان فاقد مدارک هویتی را مطرح کرده و میزان پیشرفت این تعهدات را در ارزیابیهای دورهای و گزارشهای بعدی خود مورد پیگیری قرار دهند.
منابع:
رکنا
خبر آنلاین
۱۴۱ هزار کودک بازمانده از تحصیل شناسایی شدند/ بازگشت بیش از ۴۰ هزار دانشآموز به مدرسه – خبرآنلاین
تسنیم
بازگشت 46 هزار دانشآموز بازمانده از تحصیل به مدارس – تسنیم
خبرگزاری دانشجو
شناسایی ۱۶۱ هزار بازمانده از تحصیل دوره ابتدایی
اقتصاد۲۴
خبرگزاری ایمنا
آمار تکان دهنده از بازماندگان تحصیل در سیستانوبلوچستان – ایمنا
عصر ایران
بیهویت – بیسواد / کودکان ایرانی محروم از مدرسه به دلیل نداشتن شناسنامه