خلاصه اجرایی در یک نگاه
تخریب کامل و رسانه‌ای صحنه جرم: اعلام پایان عملیات تخریب کامل دیوارهای پیرامونی، برخی بخشها و برجک‌های زندان گوهردشت (رجایی‌شهر) کرج توسط خبرگزاری میزان در ۱۲ مهر ۱۴۰۵، متعاقب تور رسانه‌ای قوه قضاییه. و این روال تا تخریب کامل زندان ادامه دارد
نابودی شواهد مادی جنایت علیه بشریت: امحای نقشه فیزیکی، سلول‌ها و راهروهای مرگ زندان گوهردشت؛ مکان اصلی قتل‌عام تابستان ۱۳۶۷، بدون مستندسازی مستقل یا بررسی ۳ بعدی توسط هیئت‌های حقیقت‌یاب.
استناد به گزارش جاوید رحمان و دادگاه حمید نوری: نقش گوهردشت به عنوان محل اصلی تصمیم‌گیری «هیئت مرگ» (نیری، اشراقی، رئیسی، پورمحمدی) و محور اصلی شهادت‌ها و محکومیت حبس ابد حمید نوری در دادگاه سوئد (۱۹ مرداد ۱۴۰۰ تا ۲۳ تیر ۱۴۰۱).
تاریخچه سرکوب و شکنجه: سابقه دهه‌ها سرکوب، از جمله حمله نیروهای گارد به زندانیان سیاسی سالن ۱۲ در مرداد ۱۳۹۶ و ضرب‌وشتم زندانیان اهل سنت در سال ۱۳۹۷.
نقض موازین داخلی و بین‌المللی: مغایرت تخریب صحنه جرم با ماده ۵۵۴ قانون مجازات اسلامی و مواد ۳، ۵، ۹، ۱۰ و ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر در زمینه حفظ شواهد و حق دادرسی عادلانه.
مقدمه
عملیات تخریب کامل ساختار فیزیکی و دیوارهای پیرامونی زندان گوهردشت (رجایی‌شهر) کرج توسط دستگاه قضایی جمهوری اسلامی، گامی پرمخاطره در راستای امحای حافظه تاریخی و نابودی شواهد مادی یکی از سهمگین‌ترین جنایات سازمان‌یافته تاریخ معاصر ایران است. زندانی که اصلی‌ترین صحنه کشتار دسته‌جمعی زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ و محور اسناد حقوق بشری بین‌المللی بوده، اکنون بدون مستندسازی مستقل بین‌المللی در حال تسطیح است.
فرآیند محو یکی از مهم‌ترین مکان‌های حافظه و شواهد کشتار ۱۳۶۷ بر اساس گزارش خبرگزاری میزان
بر اساس گزارش خبرگزاری میزان در ۱۲ مهر ۱۴۰۵، نوزدهمین تور نظارتی مرکز رسانه قوه قضاییه با حضور ۳۵ خبرنگار و عکاس از ۲۰ رسانه داخلی در محل زندان سابق رجایی‌شهر کرج برگزار شد تا پایان عملیات تخریب کامل دیوارهای پیرامونی و بخش‌هایی از مجموعه روایت شود.
به گزارش این خبرگزاری، روند تعطیلی این زندان به سفر استانی غلامحسین محسنی اژه‌ای در ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ بازمی‌گردد که طی آن انتقال زندانیان تصویب و تا ۱۴ مرداد ۱۴۰۲ تمامی زندانیان منتقل شدند. متعاقباً پس از تأکید اژه‌ای در ۶ اسفند ۱۴۰۴ بر تسریع در تخریب و تغییر کاربری، عملیات تخریب دیوارها و برجک‌های پیرامونی که در شهریور ۱۴۰۵ از سر گرفته شده بود، در مهر ۱۴۰۵ به پایان رسید.
محو حافظه فیزیکی و شواهد معماری کشتار ۱۳۶۷
از بین رفتن تدریجی اجزای معماری و فضایی زندانی که نقش محوری در اعدام‌های گسترده زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ داشته و از ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ با حضور حیدر آسیابی، رئیس سازمان زندان‌ها، شدت یافته است، بدون انجام تحقیقات مستقل و ثبت فنی ساختمان انجام شده است.
در پرونده‌های مربوط به اعدام‌های جمعی و ناپدیدسازی‌های قهری، ابعاد سلول‌ها، هندسه راهروها، اتاق‌های بازجویی، محل استقرار هیئت‌های اعدام و مسیرهای انتقال زندانیان به پای دار، شواهد جرم محسوب می‌شوند. نابودی این جغرافیا، امکان بازسازی صحنه جرم و تطبیق جنایی شهادت بازماندگان را برای تحقیقات آینده به طور دائمی از بین می‌برد.
گوهردشت در گزارش جاوید رحمان و دادگاه حمید نوری
اهمیت حقوقی و بین‌المللی زندان گوهردشت در دو سند برجسته حقوق بشری تثبیت شده است:
گزارش جاوید رحمان (۱۷ ژوئیه ۲۰۲۴): جاوید رحمان، گزارشگر ویژه سازمان ملل، در گزارش مفصل خود تحت عنوان «جنایت‌های فجیع» به نقل از شهادت زندانیان اشاره می‌کند که تخلیه زندان قزلحصار و انتقال زندانیان سیاسی به گوهردشت در مهر ۱۳۶۶ (اکتبر ۱۹۸۷)، نقطه آغاز پروژه اعدام‌ها بوده است.
گزارش جاوید رحمان همچنین به نقش زندان گوهردشت به عنوان یکی از اصلی‌ترین مراکز اجرای اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ و فعالیت هیئت مرگ تهران متشکل از حسینعلی نیری، مرتضی اشراقی، مصطفی پورمحمدی و ابراهیم رئیسی بر اساس فتوای خمینی، احکام اعدام هزاران زندانی اشاره می کند.
در گزارش جاوید رحمان به نقل از شهادت و بیانیه کتبی یکی از زندانیان در زندان گوهردشت، شاهد شماره ۱۶، آمده است:
برای انتقال روایت آنچه رخ داد و همچنین برای پرداختن مختصر به کشتار ۱۳۶۷ از دریچه تجربیات شخصی خود، لازم است به اکتبر ۱۹۸۷ (مهر ۱۳۶۶) بازگردم. در آن زمان زندان قزلحصار از زندانیان سیاسی تخلیه شد و همه آنان به زندان گوهردشت منتقل شدند. به باور من، این نقطه آغاز کشتار بود.
پس از ورود ما به زندان گوهردشت، آشکار بود که وضعیت به شکلی بنیادین تغییر کرده است؛ تغییری که نشان‌دهنده تغییر در سیاست حکومت بود. محدودیت‌ها هر روز شدیدتر می‌شد. کیفیت و مقدار غذا کاهش یافت، ورزش‌های گروهی ممنوع شد، از ارائه خدمات درمانی به زندانیان جلوگیری شد و اقدامات مشابه دیگری نیز اعمال گردید.
به‌طور دوره‌ای ما را از بندها برای بازجویی فرا می‌خواندند، یا فرم‌هایی در اختیارمان قرار داده می‌شد که ظاهراً با هدف جمع‌آوری اطلاعات توزیع می‌شدند.
مرحله جدیدی در اوایل آوریل ۱۹۸۸ (فروردین ۱۳۶۷) آغاز شد. مقام‌های زندان شروع به تفکیک زندانیان مذهبی و غیرمذهبی در برخی بندها کردند و تعدادی از زندانیان نیز میان زندان‌های گوهردشت و اوین جابه‌جا شدند.
۲. محکومیت قضایی در دادگاه حمید نوری: دادگاه منطقه‌ای استکهلم سوئد که از ۱۹ مرداد ۱۴۰۰ تا ۲۳ تیر ۱۴۰۱ (۱۰ اوت ۲۰۲۱ تا ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۲) برگزار شد و نهایتاً به محکومیت قطعی حمید نوری متهم به شرکت در قتل‌عام زندانیان سیاسی در زندان گوهردشت، به حبس ابد انجامید، مستقیماً متکی بر شهادت‌های مربوط به وقایع، ساختار فیزیکی و اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ در زندان گوهردشت بود.
حق دانستن حقیقت و حق خانواده‌ها
تخریب زندان گوهردشت تنها مسئله‌ای مربوط به یک ساختمان یا یک مکان فیزیکی نیست. این زندان بخشی از حافظه جمعی هزاران خانواده‌ای است که هنوز از سرنوشت دقیق عزیزان خود، محل دفن آنان و جزئیات اعدام‌های سال ۱۳۶۷ آگاهی کامل ندارند. از این رو، تخریب این مکان بدون مستندسازی مستقل، با حق دانستن حقیقت که در رویه‌های سازمان ملل و حقوق بین‌الملل حقوق بشر به رسمیت شناخته شده است، در تعارض قرار می‌گیرد. نابودی این مکان، تنها از میان بردن یک سازه فیزیکی نیست، بلکه حذف بخشی از شواهد، حافظه و زمینه مادی مرتبط با یکی از گسترده‌ترین اعدام‌های سیاسی تاریخ معاصر ایران است.
دهه‌ها سرکوب، شکنجه و نقض سیستماتیک
کارنامه گوهردشت به کشتار ۱۳۶۷ محدود نمی‌شود. این زندان طی دهه‌های بعد نیز محل اعمال سخت‌ترین شکنجه‌ها و سرکوب‌ها بوده است. به دو نمونه از این فاکتهای سرکوب اشاره می کنیم:
حمله به سالن ۱۲ (مرداد ۱۳۹۶): گارد زندان به بند زندانیان سیاسی حمله کرده، وسایل آنان را تخریب و محبوسان را به سالن ۱۰ منتقل نمودند که منجر به اعتصاب غذای گسترده شد.
حمله به زندانیان اهل‌سنت (۱۳۹۷): بیش از ۸۰ نیروی گارد و مأمور امنیتی با حمله به سالن زندانیان عقیدتی اهل‌سنت، آنان را همراه با ضرب‌وشتم و توهین تا ساعات پایانی شب در محوطه نگه داشتند.
ارزیابی حقوقی: نقض قوانین داخلی و موازین بین‌المللی
تخریب زندان گوهردشت نقض سریالی از قوانین داخلی و بین‌المللی است که اقدام برای توقف آنرا الزامی می سازد:
۱. ابعاد حقوقی و قوانین داخلی:
ماده ۵۵۴ قانون مجازات اسلامی: امحا، مخفی کردن یا محو آثار و دلایل جرم به منظور متواری ساختن یا مصون داشتن مجرمان از محاکمه، دارای مسئولیت کیفری است. تخریب شتاب‌زده زندان گوهردشت پیش از انجام هرگونه مستندسازی مستقل، کارشناسی بین‌المللی یا ثبت سه‌بعدی ساختمان، به معنای نابودی ادله و آثار مادی مرتبط با یکی از مهم‌ترین صحنه‌های جنایت علیه بشریت در تاریخ معاصر ایران است.
۲. تعهدات و معاهدات بین‌المللی:
مواد ۳، ۵، ۹، ۱۰ و ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر: نقض حق حیات، منع شکنجه، منع بازداشت خودسرانه، حق برخورداری از دادرسی عادلانه و حقوق بنیادین متهمان؛ حقوقی که در موارد ناپدیدسازی قهری نیز به طور هم‌زمان نقض می‌شوند.
ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (حق حیات)
ماده ۷ میثاق (منع شکنجه)
ماده ۹ میثاق (منع بازداشت خودسرانه)
ماده ۱۴ میثاق (دادرسی عادلانه)
مواد ۱، ۲ و ۲۴ کنوانسیون بین‌المللی حمایت از همه اشخاص در برابر ناپدیدسازی قهری، به‌ویژه حق خانواده‌ها برای دانستن حقیقت درباره سرنوشت و محل دفن قربانیان.
پروتکل‌های بین‌المللی تحقیقات جنایی (Minnesota Protocol): مطابق اصول مندرج در پروتکل مینه‌سوتا درباره تحقیق در مرگ‌های بالقوه غیرقانونی، حفظ صحنه‌های مرتبط با کشتارهای گسترده، اسناد و سایر شواهد فیزیکی برای حقیقت‌یابی و پاسخگویی ضروری است.
خواسته‌های بازدارنده از جامعه بین‌المللی برای توقف تخریب و امحای ادله
از شورای حقوق بشر و هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل متحد: ۱
۱. صدور دستور موقت و اقدام عاجل: صدور بیانیه فوری و ابلاغ هشدار رسمی به حکومت ایران مبنی بر اینکه تخریب تعمدی گوهردشت، مصداق «امحای سازمان‌یافته ادله جنایت علیه بشریت» بوده و در پرونده‌های کیفری آتی مسئولیت مستقیم خواهد داشت.
۲. اعزام فوری تیم بازرسی و ثبت سه‌بعدی: اعزام بدون فوت وقتِ کارشناسان بین‌المللی و متخصصان پزشکی قانونی به ایران جهت لایدارسکن، لیزرسکن، ثبت سه‌بعدی و نقشه‌برداری جنایی از باقی‌مانده فضاها پیش از تسطیح کامل.
از دادستان دیوان کیفری بین‌المللی و سایر نهادهای قضایی بین‌المللی درخواست می‌شود تخریب زندان گوهردشت را به عنوان اقدامی مرتبط با نابودی شواهد بالقوه جنایات بین‌المللی و اخلال در روند حقیقت‌یابی و پاسخگویی مورد توجه قرار دهند.
از دولت‌های عضو سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا:
استفاده از اهرم دیپلماسی و روابط اقتصادی: اهرم قرار دادن روابط دیپلماتیک و تجاری برای «توقف فوری تخریب گوهردشت» و «اجازه دسترسی به گزارشگر ویژه سازمان ملل
تحریم هدفمند آمران و مجریان تخریب: درج نام حیدر آسیابی (رئیس سازمان زندان‌ها)، غلامحسین محسنی اژه‌ای و سایر مسئولان عملیات تخریب در لیست تحریم‌های حقوق بشری (شامل مسدودی دارایی‌ها و منع رفت‌وآمد).
استفاده از صلاحیت قضایی جهانی (Universal Jurisdiction): پیگیری قضایی کشورها علیه دست‌اندرکاران تخریب گوهردشت در دادگاه‌های ملی خود (مشابه پرونده حمید نوری) به عنوان اقدام علیه عدالت بین‌المللی.