خلاصه گزارش در یک نگاه:
- فروپاشی معیشتی و تبعیض ساختاری: دریافت دستمزدهای زیر خط فقر، نرخ اضافهکاری ساعتی ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان و شکاف فاحش میان کارانه کادر درمانی و پزشکان.
- بحران نیروی انسانی و مهاجرت: کمبود ۱۰۰ هزار پرستار و مهاجرت سالانه ۳ هزار پرستار متخصص در کنار بلاتکلیفی ۶۰ هزار فارغالتحصیل بیکار.
- اضافهکاری اجباری: تبدیل شیفتهای اجباری به مصداق فشار ساختاری و آسیب به سلامت روان و جسمی کادر درمان.
- سرکوب و پروندهسازی امنیتی: احضار قضایی، لغو قراردادها، اخذ تعهدنامههای اجباری «ابراز ندامت» (مانند بیمارستان فیاضبخش) و رد صلاحیت فعالان صنفی.
مقدمه
پرستاران و کادر درمان، ارکان اصلی حفظ «حق بر سلامت» و «حق بر حیات» شهروندان هستند. با این حال، شواهد و گزارشهای گردآوریشده در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که جامعه پرستاری ایران با بحرانی عمیق و ساختاری دستوپنجه نرم میکند. این بحران شامل دستمزدهای ناکافی، معوقات مزدی سنگین، اضافهکاری اجباری، ناامنی شغلی برخاسته از قراردادهای موقت و ۸۹ روزه، مهاجرت بیسابقه نیروهای متخصص و برخوردهای قهری با اعتراضات صنفی است.
مجموعه این شرایط نه تنها استانداردهای بینالمللی «کار شایسته» و کرامت انسانی پرستاران را نقض کرده، بلکه نظام سلامت ایران را در آستانه فروپاشی قرار داده و حق دسترسی شهروندان به خدمات درمانی باکیفیت را مستقیماً تهدید میکند.
۱. موج اعتراضات سراسری و خشم از تبعیض ساختاری
در سال ۲۰۲۶، شهرهای مختلف ایران شاهد موج تازهای از اعتراضات و تجمعهای کادر درمان بود:
- یزد: پرستاران با اشاره به معوقات ششماهه تعرفهگذاری و اضافهکار، اعلام کردند که با وجود مسئولیت حیاتی، زیر خط فقر زندگی میکنند و از «بیعدالتی در نظام پرداخت» به تنگ آمدهاند.
- تبریز: کادر بهداشت و درمان خواستار رفع تبعیض مزدی، اجرای عادلانه فوقالعاده خاص و دریافت مطالبات معوقهای شدند که ماهها در راهروهای اداری معطل مانده است. «اجرای ترمیم مزد» و «اجرای عادلانه فوقالعاده خاص برای پرستاران» از مطالبات اصلی این پرستاران است.
- نیشابور: پرستاران در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ برای دومین بار دست به تجمع زده و از شیفتهای سنگین و ناچیز بودن تعرفهها اعتراض کردند. آنان تاکید کردند: «از اضافهکار اجباری خستهایم… بارها اعتراض کردهایم اما کسی به دادمان نرسیده است.»
- کرمانشاه: در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵، تجمع معترضان با محوریت معوقات یکساله اضافهکاری برگزار شد و پرستاران شرایط معیشتی خود را وخیم توصیف کردند.
۲. تبعیض حاد در نظام پرداخت و شکاف درآمدهای درمانی
شکاف عمیق میان تورم و درآمد پرستاران، آنان را به خط فقر رانده است. بنا بر تصریح احمد نجاتیان، رئیس کل سازمان نظام پرستاری، در حالی که برخی بخشهای اقتصادی و سلامت افزایشهای تا ۶۰ درصدی داشتهاند، درآمد اکثر پرستاران رسمی تنها ۲۰ تا ۲۵ درصد رشد داشته است. وی اذعان کرد: «حقوق پرستار از دستمزد کارگر پایینتر است و نباید اینگونه باشد.»
در همین حال، گزارشهای خانه پرستار ایران از یک تبعیض ساختاری و فاحش پرده برمیدارد؛ مجموع کارانه یکماهه ۴۲ نفر از کادر اتاق عمل و پرستاری در یک بیمارستان حدود ۲۵۲ میلیون تومان بوده است، در حالی که کارانه تنها یک جراح برای همان مدت، از ۷۰۰ میلیون تومان فراتر میرود.
۳. اضافهکاری اجباری و فرسودگی جسمی و روانی
کمبود مزمن نیرو سبب شده تا «اضافهکاری» از یک حق اختیاری به یک «دستور اجباری» تبدیل شود. پرستاران گزارش دادهاند که دستمزد هر ساعت اضافهکاری اجباری بین ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان (کمتر از نیم دلار) است که همان هم با ماهها تأخیر پرداخت میشود. تحمل شیفتهای متوالی و مراقبت همزمان از چندین بیمار بدحال، خطرات فرسودگی شغلی، خطاهای ناخواسته پزشکی و فروپاشی روانی کادر درمان را به شدت افزایش داده است.
۴. پارادوکس نظام سلامت: کمبود ۱۰۰ هزار نیرو در کنار ۶۰ هزار پرستار بیکار
یکی از تأملبرانگیزترین ابعاد بحران سلامت در ایران، همزمانی کمبود شدید نیرو و بیکاری گسترده فارغالتحصیلان است:
- کمبود نیرو: برآوردها از کسر حدود ۱۰۰ هزار پرستار در کشور حکایت دارد و نسبت پرستار به تخت در بیش از ۳۰ دانشگاه علوم پزشکی کشور زیر استانداردهای حداقل جهانی است.
- بیکاری و قراردادهای استثماری: در عین حال، بیش از ۶۰ هزار پرستار بیکار هستند یا به دلیل قراردادهای موقت و ۸۹ روزه، از ورود به سیستم امتناع میکنند.
- فرار مغزها: سالانه حدود ۳,۰۰۰ پرستار متخصص کشور را ترک میکنند و طی ۳ تا ۴ سال اخیر بیش از ۲,۱۵۰ پرستار رسماً از سیستم درمانی خارج شدهاند. رئیس سازمان نظام پرستاری نیز از روند صعودی درخواستهای مهاجرت در سال جاری خبر داده است.
عوامل اصلی این روند شامل:
- دستمزد پایین،
- نبود امنیت شغلی،
- فشار کاری شدید،
- فرسودگی شغلی،
- و نبود چشمانداز حرفهای مناسب
عنوان شده است.
این آمار تنها شامل مواردی است که رسانههای رسمی جمهوری اسلامی منتشر کردهاند. با توجه به عدم شفافیت ساختاری حکومت در ارائه آمار مهاجرت، این ارقام حداقلی محسوب میشوند و تعداد واقعی مهاجرت پرستاران احتمالاً بیشتر است.
۵. برخورد امنیتی، پروندهسازی قضایی و اخذ تعهد «ابراز ندامت»
حکومت ایران مطالبات صنفی کادر درمان را با ابزارهای امنیتی و انضباطی پاسخ داده است. محمد شریفیمقدم، دبیرکل خانه پرستار، با اشاره به ردصلاحیتهای سازمانیافته در انتخابات نظام پرستاری و احضار فعالان تاکید میکند که حتی زبان انتقاد صنفی نیز برتابیده نمیشود. وی به ضبط اموال نمایندگان صنفی و کسر حقوق آنان اشاره کرده است.
سرکوب در بیمارستان فیاضبخش تهران:
پس از اعتراضات پرستاران این بیمارستان به اضافهکاری اجباری و دستمزدهای ناچیز:
- برخی پرستاران با لغو قرارداد و تبعید اداری (تغییر محل خدمت) مواجه شدند.
- معترضان به کمیتههای انضباطی احضار گردیدند.
- برای ادامه کار، از پرستاران خواسته شد تعهدنامههایی مبنی بر «ابراز ندامت» امضا کنند.
- ۵ پرستار با اتهامات امنیتی «نشر اکاذیب» و «تشویش اذهان عمومی» به دادسرا احضار شدند.
- همچنین در پی اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، سازمان نظام پرستاری از احضار دستکم ۱۸ پرستار خبر داد.
تحلیل حقوقی و نقض تعهدات بینالمللی
اقدامات و رویههای احرازشده در این گزارش، نقض آشکار تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی ایران است:
- نقض میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR): عدم رعایت حق برخورداری از شرایط عادلانه و مطلوب کار (ماده ۷)، حق بر دستمزد منصفانه و حق تشکیل تشکلهای صنفی (ماده ۸).
- نقض کنوانسیونهای سازمان بینالمللی کار (ILO): الزام پرستاران به شیفتهای سنگین با دستمزد ناچیز ۲۰ هزار تومانی تحت تهدید لغو قرارداد، با تعریف «کار اجباری» (کنوانسیون ۲۹ ILO) و «آزادی تشکلها» (کنوانسیون ۸۷ ILO) مغایرت دارد.
- تهدید «حق بر سلامت» (ماده ۱۲ ICESCR): خروج نیروهای متخصص و فرسودگی کادر درمان، سلامت و حیات بیماران را در سراسر کشور با خطرات جبرانناپذیر مواجه کرده است.
نتیجهگیری
بحران پرستاری در ایران از یک اختلاف صنفی ساده عبور کرده و به یک بحران ساختاری حقوق بشری و سلامت عمومی تبدیل شده است. سرکوب فعالان صنفی، اجبار به امضای «تعهد ندامت»، دستمزدهای تحقیرآمیز و اضافهکاری اجباری، نشاندهنده ترجیح برخوردهای امنیتی بر حل ریشهای مشکلات است؛ روندی که قربانی نهایی آن، هم پرستاران و هم تمامی شهروندان نیازمند به خدمات درمانی هستند.
خواستهها و مطالبات حقوق بشری
- از گزارشگر ویژه سازمان ملل در مورد حق بر سلامت درخواست میشود تاثیر کمبود شدید نیرو، اضافهکاری اجباری و فرار مغزها بر کیفیت خدمات درمانی در ایران را ارزیابی کند.
- از گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران درخواست میشود پروندههای سرکوب، لغو قراردادها، اخذ تعهدنامههای اجباری ندامت و احضارهای قضایی پرستاران معترض را مستندسازی کند. و در گزارشهای خود منعکس کند.
- از سازمان بینالمللی کار (ILO) درخواست میشود شرایط کاری پرستاران ایران را از منظر استانداردهای کار شایسته، منع کار اجباری و آزادی فعالیتهای صنفی مورد بررسی قرار دهد.
- از سازمان جهانی بهداشت (WHO) درخواست میشود نسبت به پیامدهای خطرساز فروپاشی کادر درمانی ایران بر سلامت عمومی جامعه هشدار دهد.
- از گزارشگر ویژه آزادی تجمعات مسالمتآمیز و تشکلها درخواست میشود برخورد با نهادهای مستقل مانند «خانه پرستار» و فعالان صنفی و محدودیتها و فشارهای اعمالشده علیه اعتراضات صنفی پرستاران را بررسی کند.
- از کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود اطلاعات مربوط به برخورد با فعالان صنفی پرستار، احضارهای قضایی و فشارهای اداری علیه کارکنان درمان را در سازوکارهای مستندسازی مرتبط با ایران ثبت و حفظ کند.
- از شورای حقوق بشر سازمان ملل درخواست میشود در صورت تداوم نقض حقوق صنفی، معیشتی و حرفهای پرستاران، وضعیت کارکنان درمان در ایران را به عنوان بخشی از نظارت بر وضعیت حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در کشور مورد توجه ویژه قرار دهد.
منابع: