به مناسبت ۱۲ اوت، روز جهانی جوانان ۲۰۲۶
این بخش از گزارش، حق ماندن و مهاجرت، سلامت و رفاه، اعتیاد و سیاست کیفری مواد مخدر و آزادیهای فردی، برابری و مشارکت اجتماعی جوانان ایران را بررسی میکند.
۱. حق ماندن، جابهجایی و بهرهمندی از فرصتها
محدودیت فرصتهای تحصیلی و شغلی، بحران اقتصادی، تبعیض و محدودیتهای سیاسی و اجتماعی، مهاجرت را به یکی از مسائل اصلی نسل جوان ایران تبدیل کرده است.
الف. افزایش مهاجرت نخبگان و متخصصان
بر اساس دادههای رصدخانه مهاجرت ایران که خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) منتشر کرده است، مهاجرت نخبگان و متخصصان در سالهای اخیر ۸۲ درصد افزایش یافته و شمار مهاجران سالانه از حدود ۶۰ هزار نفر به حدود ۱۱۰ هزار نفر رسیده است. این روند دانشجویان، پزشکان، مهندسان، پژوهشگران، کارآفرینان و دیگر نیروهای متخصص را دربر میگیرد.
ب. عوامل مؤثر بر مهاجرت
در این گزارشها، احساس بیآیندگی شغلی، نبود فرصتهای برابر، پایینبودن درآمد نسبت به هزینه زندگی، تبعیض شغلی و محدودیتهای اجتماعی و سیاسی از عوامل افزایش تمایل جوانان به مهاجرت ذکر شده است. سازمان بینالمللی کار (ILO) نیز در گزارش Global Employment Trends for Youth 2024، کمبود مشاغل باکیفیت، اشتغال ناپایدار و ناامنی اقتصادی را از عوامل مهاجرت جوانان در کشورهای با درآمد متوسط میداند.
گزارشهای سازمان ملل متحد و گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، محدودشدن فضای مدنی، فشار بر فعالان دانشجویی و مدنی و نگرانی از تعقیب و بازداشت را نیز از عوامل مؤثر بر تصمیم برخی جوانان به ترک کشور دانستهاند؛ با این حال، آمار تفکیکشدهای درباره این گروه منتشر نشده است.
۲. حق سلامت، رفاه و حمایت اجتماعی
الف. سلامت روان و خودکشی
سازمان جهانی بهداشت (WHO) اعلام کرده است که از هر هفت فرد ۱۰ تا ۱۹ ساله در جهان، یک نفر با اختلال روانی زندگی میکند و خودکشی سومین علت مرگ افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله است. این سازمان فقر، بیکاری، خشونت، تبعیض، ناامنی و محدودشدن فرصتهای زندگی را از عوامل تهدیدکننده سلامت روان جوانان میداند.
در ایران، متخصصان سلامت، انجمنهای علمی، پژوهشهای دانشگاهی و سازمان پزشکی قانونی درباره افزایش افسردگی، اضطراب، احساس ناامنی، فرسودگی روانی، کاهش امید به آینده و روند افزایشی خودکشی در میان جوانان هشدار دادهاند. آمار ملی، بهروز و تفکیکشده سنی بهطور منظم منتشر نمیشود.
ب. دسترسی به خدمات سلامت و آثار سرکوب
افزایش هزینه درمان، فشار اقتصادی بر خانوارها، کمبود خدمات تخصصی سلامت روان و محدودیت منابع حمایتی، دسترسی بخشی از جوانان به خدمات درمانی و مشاورهای را دشوار کرده است. متخصصان بر توسعه خدمات مشاوره، پوشش بیمهای سلامت روان و تقویت حمایت اجتماعی تأکید کردهاند.
گزارشهای گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد و هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب، آثار روانی بازداشت خودسرانه، شکنجه، خشونت، تهدید، ناپدیدسازی قهری و فشار امنیتی بر قربانیان، خانوادههای آنان و بهویژه جوانان را ثبت کرده و بر دسترسی قربانیان به درمان، توانبخشی روانی و حمایت اجتماعی تأکید کردهاند.
۳. جوانان، اعتیاد و پیامدهای سیاست کیفری مواد مخدر
الف. سن و الگوی مصرف مواد مخدر
مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده است که سن آغاز مصرف مواد در ایران به ۱۴ تا ۱۵ سال کاهش یافته، اوج مصرف در گروه سنی ۲۰ تا ۲۵ سال است و نتایج اولیه آخرین پیمایش شیوعشناسی اعتیاد، بیشترین مصرف را در گروه سنی ۲۴ تا ۳۵ سال نشان میدهد.
گزارشهای سازمان بهزیستی نشان میدهد افراد ۱۸ تا ۲۵ ساله بیشترین مصرفکنندگان شیشهاند و حدود ۵۲ درصد مصرفکنندگان ماده مخدر «گل» در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال قرار دارند؛ نزدیک به ۱۵ درصد مصرفکنندگان گل دانشجو و ۳٫۷ درصد دانشآموز هستند.
ب. عوامل مؤثر و رویکردهای پیشگیرانه
ستاد مبارزه با مواد مخدر، سازمان بهزیستی و پژوهشهای تخصصی، فشار همسالان، بیکاری، فقر، ناامیدی نسبت به آینده، اختلالات روانی، ضعف حمایت خانوادگی، نبود مهارتهای مقابلهای و کاهش فرصتهای اجتماعی را از عوامل گرایش جوانان به مواد دانستهاند. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) نیز بر رویکردهای پیشگیرانه، آموزشی و درمانی و توجه به عوامل اقتصادی و اجتماعی بهجای اتکای صرف به اقدامات کیفری تأکید کرده است.
ج. زندان و مجازات اعدام در پروندههای مواد مخدر
آمار تفکیکشدهای درباره شمار جوانان بازداشتشده، زندانی یا محکوم در پروندههای مواد مخدر منتشر نشده است. دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۵ درصد ورودی زندانهای کشور مربوط به جرایم مواد مخدر بود، در حالی که محکومان این جرایم حدود ۴۰ درصد جمعیت زندانها را تشکیل میدادند.
سازمان حقوق بشر ایران (IHRNGO) گزارش داده است که از سال ۲۰۱۰ تا نوامبر ۲۰۲۵، دستکم هفت نفر که هنگام ارتکاب جرم کمتر از ۱۸ سال داشتند، به اتهام جرایم مرتبط با مواد مخدر اعدام شدند. آمار جامع و تفکیکشدهای درباره شمار جوانان اعدامشده در این پروندهها در دسترس نیست.
دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد (OHCHR)، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران و کارشناسان ویژه سازمان ملل تأکید کردهاند که مجازات اعدام برای جرایم مواد مخدر با معیار «جدیترین جرایم» در حقوق بینالملل سازگار نیست و اعدام افرادی که هنگام ارتکاب جرم زیر ۱۸ سال داشتهاند، مطلقاً ممنوع است. عفو بینالملل نیز افزایش شدید اعدامهای مرتبط با مواد مخدر و تأثیر نامتناسب آن بر اقشار محروم و گروههای آسیبپذیر را گزارش کرده است.
۴. برابری، آزادیهای فردی و مشارکت اجتماعی
گزارشهای سازمان ملل متحد، هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب و گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، تشدید محدودیتهای آزادیهای فردی، برابری و مشارکت اجتماعی، فرهنگی و مدنی جوانان، بهویژه دختران و زنان جوان، پس از خیزش ۱۴۰۱ و اعتراضات سالهای بعد را مستند کردهاند.
الف. دختران و زنان جوان در اعتراضات
دختران و زنان جوان، بهویژه در قیام دیماه ۱۴۰۴، در اعتراضات خیابانی و دانشگاهی و سازماندهی فعالیتهای دانشجویی مشارکت گسترده داشتند و با بازداشت، خشونت فیزیکی و پروندهسازی قضایی مواجه شدند. در مشهد، یکی از کانونهای اصلی اعتراضات، بخش قابل توجهی از معترضان را دختران و زنان جوان تشکیل میدادند.
ساغر اعتمادی، ۲۲ ساله، در اعتراضات شهر فارسان در استان چهارمحال و بختیاری بر اثر اصابت دهها گلوله ساچمهای به سر بهشدت مجروح و در بخش مراقبتهای ویژه بستری شد. در دانشگاه تهران نیز سریرا کریمی، دبیر شورای صنفی دانشکده حقوق و علوم سیاسی و عضو شورای صنفی مرکزی دانشگاه، پس از بازداشت در جریان اعتراضات، در پیامی خواستار اتحاد دانشجویان در برابر سرکوب و مقابله با حضور نیروهای بسیج در دانشگاه شد.
بازداشتهای گزارششده شامل دنیا صبوری، ۲۰ ساله، و یکتا درزاده، ۲۰ ساله، در مشهد؛ هستی کریمی، ۱۶ ساله، سبا محرومی، ۱۷ ساله، زهرا مهدوی، ۱۷ ساله، سها داوودیفر، ۱۷ ساله، و نازنینزهرا موسوی، ۱۷ ساله، در سبزوار؛ زهرا ایزدینیا، ۲۶ ساله، در یاسوج؛ مهرسا ملکی، ۲۰ ساله، در سربندر؛ و ستایش خزایی، ۱۹ ساله، و نازنین خزایی، ۱۸ ساله، در شهریار کرج است.
ب. آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات
فیلترینگ شبکههای اجتماعی، قطع، محدودسازی و اختلال اینترنت، نظارت بر فعالیتهای آنلاین و پیگرد قضایی کاربران، آزادی بیان و دسترسی جوانان به اطلاعات را محدود کرده است. هیئت حقیقتیاب سازمان ملل و گزارشگر ویژه ایران، قطع یا محدودسازی اینترنت را ابزاری برای کنترل اعتراضات، جلوگیری از مستندسازی نقض حقوق بشر و مختلکردن ارتباط معترضان، بهویژه جوانان، دانستهاند.
ج. مشارکت مدنی، فرهنگی و صنفی
فعالان مدنی، روزنامهنگاران، هنرمندان، ورزشکاران، نویسندگان و چهرههای فرهنگی جوان به دلیل حمایت از اعتراضات یا بیان دیدگاههای خود با احضار، بازداشت، پرونده قضایی، ممنوعیت فعالیت حرفهای، ممنوعالخروجی و محدودیتهای اداری و قضایی مواجه شدهاند.
گزارشهای سازمان ملل متحد، برخورد امنیتی با فعالیتهای دانشجویی، انجمنهای مدنی، تشکلهای صنفی، کمپینهای اجتماعی و کنشگری مسالمتآمیز جوانان و موارد احضار، بازداشت، تعلیق از تحصیل، محرومیت از فعالیت صنفی و اعمال فشار بر فعالان جوان را ثبت کردهاند.
د. تبعیض جنسیتی
گزارشگر ویژه سازمان ملل و هیئت حقیقتیاب، محدودیت پوشش و حضور در برخی فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، برخوردهای انتظامی، فشار قضایی و دیگر سیاستهای تبعیضآمیز علیه دختران و زنان جوان را مستند کردهاند.
ارزیابی نهایی
اسناد سازمان ملل متحد، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب، عفو بینالملل و دادههای رسمی، نقض حقوق جوانان ایران در حوزههای حیات و دادرسی عادلانه، آموزش، اشتغال، سلامت، آزادی بیان، برابری و مشارکت مدنی را نشان میدهد. جوانان، بهرغم سرکوب و هزینههای انسانی و قضایی، همچنان از بازیگران اصلی جنبشهای دانشجویی، فعالیتهای مدنی و اعتراضات برای آزادی، عدالت، برابری و کرامت انسانیاند.