بررسی عناصر جنایت علیه بشریت در ایران — آغاز مجموعه گزارشهای متمرکز بر ابعاد محلی سرکوب
این گزارش، نخستین پرونده از مجموعه بررسیهای شهری درباره قیام ۱۴۰۴ است. گزارش حاضر با تمرکز بر شهر مشهد، به مستندسازی الگوی سرکوب در سطح محلی میپردازد و در ادامه، پروندههای مشابه درباره سایر شهرهای ایران ارائه خواهد شد.
چارچوب سراسری سرکوب در قیام ۱۴۰۴
قیام سراسری ۱۴۰۴ با پاسخ خشونتآمیز و هماهنگ نیروهای امنیتی و انتظامی رژیم حاکم بر ایران مواجه شد. گزارشهای گردآوریشده از شهرهای مختلف کشور نشان میدهد که استفاده از سلاح گرم علیه معترضان غیرمسلح، بازداشتهای گسترده، اعمال شکنجه برای اخذ اعترافات اجباری، و فشار سیستماتیک بر خانوادههای جانباختگان بهصورت همزمان و در نقاط متعدد کشور اجرا شده است.
بررسی تطبیقی وقایع در شهرهای مختلف حاکی از وجود الگوهای مشترک در نحوه مدیریت سرکوب اعتراضات توسط نیروهای امنیتی و انتظامی رژیم حاکم بر ایران است؛ از جمله شلیک مستقیم به نواحی حیاتی بدن، دفن شبانه یا محدودسازی اطلاعرسانی درباره محل دفن پیکرها، مطالبه مبالغ سنگین برای تحویل اجساد یا آزادی بازداشتشدگان، و انتقال بازداشتشدگان به مراکز نگهداری با شرایط غیرانسانی. این شباهتها فراتر از رفتارهای موردی بوده و به وجود یک سیاست عملیاتی هماهنگ اشاره دارد.
در صورت احراز عناصر مادی و معنوی لازم، این اقدامات میتواند با تعریف «حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی» در حقوق بینالملل کیفری قابل انطباق باشد. گزارش حاضر با تمرکز بر مشهد، به بررسی شواهد اجرای این الگو میپردازد.
استفاده از نیروی مرگبار علیه معترضان در مشهد
در روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴، شواهد متعدد از استفاده مستقیم از سلاح گرم علیه افراد غیرمسلح در خیابانهای مشهد حکایت دارد. تصاویر منتشرشده نشان میدهد که در مواردی، نیروهای مسلح از فاصله بسیار نزدیک به سمت شهروندان شلیک کردهاند.
در یکی از ویدیوهای منتشرشده، دو جوان در حال عبور از کنار نیروهای امنیتی دیده میشوند که ناگهان هدف تیراندازی قرار میگیرند. فاصله شلیک بسیار کوتاه و در حدود یک متر برآورد میشود. در تصاویر نشانهای از تهدید یا حمله از سوی این افراد مشاهده نمیشود و هر دو بلافاصله پس از اصابت گلوله بر زمین میافتند.
مطابق اصول بینالمللی استفاده از زور، کاربرد سلاح گرم تنها در صورت وجود تهدید قریبالوقوع علیه جان مجاز است. در این مورد، شواهد موجود چنین شرایطی را نشان نمیدهد.
همزمان با این وقایع، احمد علمالهدی، امام جمعه مشهد، در خطبه نماز جمعه ۲ دیماه ۱۴۰۴ اظهار داشت:
«رسانههای وابسته به دشمن با استفاده از هوش مصنوعی، روی تصاویر تجمعات شعارهای ساختگی میگذارند تا القا کنند مردم از انقلاب عبور کردهاند.»
وی در خطبه ۷ دیماه ۱۴۰۴ نیز هشدار داد که «اگر دشمن نفوذ کند، فتنه ۸۸ تکرار خواهد شد» و بر لزوم برخورد با عوامل پشتپرده تأکید کرد.
همچنین مقامات امنیتی و فرماندهان محلی سپاه و نیروی انتظامی، اقدامات صورتگرفته را «مقابله با آشوبطلبان وابسته به دشمن» توصیف کردهاند. در برخی بیانیهها، استفاده از سلاح گرم در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی بهعنوان واکنش به «خشونت سازمانیافته» یا «اقدامات تروریستی» توجیه شده است
این مواضع، با امنیتیسازی اعتراضات و نسبت دادن آنها به «پروژه دشمن»، زمینهای گفتمانی فراهم میکند که میتواند در ارزیابی پیوند میان اظهارات رسمی و استفاده گسترده از نیروی مرگبار مورد توجه قرار گیرد.
نمونه مستند: عباسعلی رمضانی
عباسعلی رمضانی، بیش از ۷۰ ساله و از زندانیان سیاسی دهه ۱۳۶۰، در جریان اعتراضات مشهد هدف شلیک مستقیم قرار گرفت و جان باخت. وی در زمان حادثه با پابند الکترونیکی آزاد و تحت نظارت قضایی بود.
رمضانی پیشتر به دلیل فعالیتهای حمایتی از خانوادههای زندانیان سیاسی بازداشت و محکوم شده بود و در مرداد ۱۴۰۳ برای اجرای حکم به زندان وکیلآباد احضار شد. کشتهشدن فردی سالخورده و دارای بیماری قلبی که تحت نظارت رسمی قرار داشت، پرسشهای جدی درباره ضرورت و تناسب استفاده از نیروی مرگبار ایجاد میکند.
دفن شبانه و گزارشهای مربوط به دفنهای احتمالی دستهجمعی
پس از وقایع خونین دیماه، گزارشهایی درباره انتقال شبانه پیکرها به آرامستان بهشت رضای مشهد منتشر شده است. منابع میدانی به ورود خودروهای یخچالدار در ساعات غیرمتعارف و دفن خارج از رویههای معمول اشاره کردهاند.
برخی روایتهای منتسب به افراد نزدیک به آرامستان حاکی از حفر گودالهایی از پیش آماده و دفن همزمان چند پیکر در یک محدوده مشخص است. همچنین خانوادههایی گزارش دادهاند که از محل دقیق دفن بیاطلاع نگه داشته شدهاند.
به دلیل نبود دسترسی مستقل به سوابق ثبت دفن و محدودیت تحقیق میدانی، راستیآزمایی کامل این ادعاها نیازمند بررسی مستقل است؛ با این حال، همخوانی روایتهای جداگانه، ضرورت تحقیق فوری را برجسته میکند.
مطالبه مبالغ سنگین و تحمیل شروط برای تحویل پیکر و آزادی بازداشتشدگان
در مواردی برای تحویل پیکر جانباختگان مبالغ بسیار سنگینی مطالبه شده است؛ مبالغی که خانوادهها از آن با عنوان «هزینه گلوله» یاد کردهاند. تا زمان تأمین این مبالغ، پیکر در سردخانه نگه داشته میشد.
همزمان، از برخی خانوادهها خواسته شده برگههایی با علت مرگ از پیش تنظیمشده را امضا کنند. در یک مورد، پدر یکی از جانباختگان برای تحویل پیکر ناچار به امضای برگهای شد که در آن ادعا شده بود فرزندش «بسیجی» بوده و «توسط معترضان کشته شده است». در موردی دیگر، امتناع از امضا منجر به عدم تحویل پیکر شد.
در پرونده بازداشتشدگان نیز وثیقههای بسیار سنگین تعیین شده است؛ مبالغی که بسیاری از خانوادهها را ناچار به فروش دارایی یا استقراض کرده است. این روند نشاندهنده استفاده از ابزار اقتصادی و اداری بهعنوان اهرم فشار بر خانوادههاست.
موج گسترده بازداشتها و وضعیت زندان وکیلآباد
پس از سرکوب خونین اعتراضات در مشهد، موج بازداشتها بهصورت گسترده و چندمرحلهای ادامه یافت. بازداشتها تنها محدود به صحنه تجمعات نبود، بلکه در روزهای بعد در منازل، محل کار و حتی در جریان مراجعه خانوادهها برای پیگیری وضعیت عزیزانشان نیز انجام شد. این الگو نشان میدهد که هدف صرفاً پراکندهسازی جمعیت در خیابان نبوده، بلکه مهار و خاموشسازی سازمانیافته هرگونه ظرفیت اعتراضی دنبال شده است.
بر اساس اطلاعات دریافتی از منابع مطلع، تعداد قابل توجهی از بازداشتشدگان به زندان وکیلآباد مشهد منتقل شدند. این زندان به یکی از مراکز اصلی نگهداری بازداشتشدگان اعتراضات تبدیل شد. روایت یک بازداشتشده آزادشده حاکی از ازدحام شدید در بندها، بلاتکلیفی طولانی در وضعیت قضایی، و نگهداری جوانان ۱۸ و ۱۹ ساله در کنار محکومان جرائم عمومی است.
به گفته این شاهد، بازجوییها با فشار شدید روانی و در مواردی با ضربوشتم همراه بوده است. برخی بازداشتشدگان برای پذیرش اتهامهای امنیتی یا امضای اعترافات از پیش تنظیمشده تحت فشار قرار گرفتهاند. دسترسی مؤثر به وکیل مستقل محدود بوده و در برخی موارد، خانوادهها تنها مجاز به استفاده از وکلای مورد تأیید دستگاه قضایی بودهاند.
محمدحسین درودی، دادستان مرکز خراسان رضوی، در ۲۷ دیماه ۱۴۰۴ در اظهارات رسمی خود به دستگیری افراد در ارتباط با اعتراضات در مشهد اذعان کرد وی این بازداشتها را در چارچوب مقابله با «اغتشاش و ناامنی» توصیف کرد و بر ادامه برخوردهای قضایی تأکید نمود.
این موضعگیری رسمی نشان میدهد که بازداشتها محدود به صحنههای خیابانی نبوده و در چارچوبی سازمانیافته و با پیگیری قضایی در روزهای پس از اعتراضات استمرار یافته است.
افزون بر موارد مستندشده در این گزارش، اسامی جانباختگان تأییدشده در مشهد تا زمان انتشار این سند در ضمیمه ارائه شده است.
تحلیل حقوقی پرونده مشهد
بررسی شواهد گردآوریشده از مشهد نشان میدهد که سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ صرفاً به استفاده موردی از زور محدود نبوده، بلکه مجموعهای هماهنگ از اقدامات مرگبار، امنیتی و قضایی را شامل شده است که در لایههای مختلف اجرا شدهاند.
۱. نقض حق حیات
استفاده از نیروی مرگبار علیه معترضان غیرمسلح، بهویژه در مواردی که شواهدی از تهدید فوری و قریبالوقوع علیه جان مأموران وجود ندارد، با ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی و اصول اساسی سازمان ملل درباره استفاده از زور و سلاح گرم مغایرت دارد. هدفگیری نواحی حیاتی بدن و شلیک از فاصله نزدیک، در صورت احراز، میتواند نشاندهنده استفاده غیرضروری و نامتناسب از زور باشد.
۲. رفتار غیرانسانی و فشار سازمانیافته بر خانوادهها
دفن شبانه، محدودسازی اطلاعرسانی درباره محل دفن، مطالبه مبالغ سنگین برای تحویل پیکر، و تحمیل امضای اسناد با محتوای از پیش تعیینشده، در صورت تأیید، میتواند در چارچوب رفتار غیرانسانی و اعمال فشار سازمانیافته علیه بستگان قربانیان قابل بررسی باشد. این اقدامات فراتر از پیامدهای معمول انتظامی بوده و به حوزه ارعاب اجتماعی وارد میشود.
۳. بازداشت خودسرانه و نقض دادرسی عادلانه
بازداشتهای گسترده بدون شفافیت در اتهامات، محدودسازی دسترسی به وکیل مستقل، فشار برای اخذ اعتراف، و تعیین وثیقههای غیرمتناسب، با اصول دادرسی عادلانه مندرج در میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی در تعارض است.
۴. عناصر «حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی»
ترکیب استفاده هماهنگ از سلاح گرم، تکرار الگوهای مشابه در نقاط مختلف شهر، مدیریت متمرکز پساکشتار، و فشار چندلایه بر خانوادهها و بازداشتشدگان، در صورت احراز وجود سیاست یا دستور از پیش طراحیشده، میتواند با عناصر تعریفشده برای «حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی» در حقوق بینالملل کیفری قابل انطباق باشد.
تداوم این الگو در شهرهای متعدد کشور، بررسی نقش مقامات محلی و ملی در صدور، تأیید یا تسهیل این اقدامات را ضروری میسازد.
جمعبندی و ضرورت تحقیق مستقل
شواهد مستند گردآوریشده در پرونده مشهد، از استفاده مستقیم از سلاح گرم علیه افراد غیرمسلح تا بازداشتهای گسترده، فشار سازمانیافته بر خانوادهها و گزارشهای مربوط به نحوه دفن جانباختگان نشاندهنده الگویی است که در صورت احراز عناصر لازم، میتواند در چارچوب «حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی» مورد بررسی قرار گیرد.
با توجه به ماهیت و گستره این وقایع، انتظار میرود هیئت حقیقتیاب و سایر سازوکارهای بینالمللی حقوق بشری، این موارد را در چارچوب مأموریت خود بهطور جامع و مستقل بررسی کنند؛ از جمله با دسترسی به دستورهای عملیاتی، سوابق بازداشت و دفن، و تعیین مسئولیت احتمالی مقامات ذیربط در سطوح مختلف.
=====
ضمیمه ۱
فهرست جانباختگان تأییدشده در مشهد
تا تاریخ انتشار این گزارش
تعداد کل اسامی تأییدشده: ۶۲ نفر
توضیح: این فهرست بر اساس اطلاعات گردآوری و راستیآزماییشده تا زمان انتشار گزارش تنظیم شده است. فرآیند بررسی و تکمیل اطلاعات همچنان ادامه دارد
- احمد پویان
- سیاوش ترک تبریزی
- علی اباذری
- علیرضا مروتی
- مهدی اسکندریان
- مهدی دالائی
- سیاوش اسماعیلی
- حسین صالحی
- علی باقری
- علی فاتحی
- مهدی عبادالهی
- مهدی کرمانی
- علی مشهدی
- بهمن موسیپور
- شهروز مهرابی
- مهدی کشاورز
- علی بلال
- امیر قمی
- امیر جانقلی
- امیرمحمد بلوریان
- مریم محمدظاهری
- مزیر احمدی
- احمد شکرپور
- آرمین سلطان محمدی
- مهدی باقری
- میثم عباسآبادی
- میلاد بهرامی
- محمدعلی ادریسی
- حمیدرضا باقری
- میثم قنبریراد
- مجتبی روستایی
- علیرضا نجاری
- اشکان ترابزاده
- محمدمهدی سالاری
- نیما احمدی
- علیرضا قدیری
- امیر حیدری
- مهدی مرداننیک
- مهدی چابک
- پوریا میربهروزیان
- دستگیر گرگیج
- ابوالفضل شیخویسی
- محمدرضا صادقی
- امیرعلی باستانی
- مجید خردمند
- حسین نیکسرشت
- سید محمد حسینی
- زهرا نجفی
- رضا قلیپور
- نیروانا احمدی
- طاها قائمی
- فاطمه امامدوست
- محمود کاظمی
- ابوالفضل نوروزی
- ارشیا عسکری
- مجید زنگنه
- امیررضا شبانی
- حمیدرضا حدادی
- احسان گلمکانی
- ایمان اسدی
- جعفر جاویدی
- جواد ضابط لقائی
