در جریان قیام سراسری دیماه ۱۴۰۴، اصل بنیادین «بیطرفی پزشکی» و قداست سوگند بقراط توسط نیروهای امنیتی رژیم ایران به شدت نقض شده است. گزارشهای موثق، بیانیههای نهادهای بینالمللی و حتی اعترافات مقامات رسمی داخلی حاکی از آن است که مراکز درمانی به میدان جنگ تبدیل شده و پزشکان تنها به جرم عمل به وظیفه ذاتی خود در نجات جان انسانها، هدف بازداشت، شکنجه و حتی احکام سنگین قرار گرفتهاند. این گزارش به بررسی ابعاد حقوقی و میدانی این سرکوب میپردازد.
اعترافات و تناقضگویی مقامات رسمی: پردهبرداری از بازداشتها
با وجود تلاش حاکمیت برای پنهانسازی ابعاد سرکوب، اظهارات مقامات رسمی سازمان نظام پزشکی کشور، وقوع بازداشتهای گسترده را تایید میکند.
محمد میرخانی، معاون اجتماعی و پارلمانی سازمان نظام پزشکی کشور، در گفتگو با رسانهها (اقتصاد ۲۴ – ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ به نقل از خبرآنلاین) صراحتاً اعلام کرد:
«در اعتراضات اخیر فارغ از اینکه بدانیم به چه علت و چند نفر، برخی از پزشکان هم هستند که دستگیر شدهاند.»
او همچنین تصریح کرد: «به نظر میرسد دستگیری جامعه پزشکی هم طبیعتاً مثل سایر اقشار مردم بوده است.» میرخانی در گفتگو با فرارو (۱۰ بهمن ۱۴۰۴) به دشواری دسترسی به اطلاعات اذعان کرد و گفت:
«گزارش و آمار رسمی و موثقی از پزشکان دستگیر شده در حوادثی که بار امنیتی به دنبال دارند، به راحتی به دست نمیآید و بیشتر این اطلاعات از صحبتها با دیگر همکاران به دست میآیند که فلان پزشک هم دستگیر شده است و ما موظفیم که این اخبار را صحتسنجی کنیم.»
در همین حال، محمد رئیسزاده، رئیس کل سازمان نظام پزشکی، ضمن تایید بازداشت ۱۷ پزشک، تلاش کرد تا ارتباط این دستگیریها با درمان معترضان را انکار کند، اما در اظهارات خود دچار تناقض شد. او در مصاحبه با ایسنا (۱۱ بهمن ۱۴۰۴) گفت:
«تعداد ۱۷ نفر از اعضای سازمان نظام پزشکی به دلایلی دچار مشکلات قضایی و امنیتی شدند که مورد به مورد آنها را بررسی و جمعبندی کردیم… اینکه جوی راه بیندازند که جامعه پزشکی را به خاطر درمان دستگیر کردهاند، تاکید میکنم که این طور نیست. بازداشت این افراد به دلیل انجام اقدامات درمانی صرف نبوده و تاکنون نیز هیچ حکم قطعی برای آنها صادر نشده است.»
این در حالی است که رسانه اطلاعات آنلاین (۱۰ بهمن ۱۴۰۴) گزارش داد:
«در جریان اعتراضات اخیر گفته میشود برخی از اعضای کادر درمان و پزشکان هم دستگیر و بازداشت شدهاند، البته هیچ کدام از مراجع مربوطه در مورد این مسئله و علل دستگیری پزشکان هنوز توضیحی ارائه ندادهاند؛ آنطور که در اخبار غیررسمی منتشر شده است برخی میگویند علت دستگیری پزشکان درمان مجروحان اعتراضات بوده و عدهای هم معتقدند که برخی پزشکان به دلیل حضور در اعتراضات دستگیر شدهاند.»
فاجعهآمیزتر از بازداشت، جان باختن کادر درمان است. یاسر نجفآبادی، عضو مجمع عمومی سازمان نظام پزشکی کشور (اطلاعات آنلاین – ۱۰ بهمن ۱۴۰۴) در پاسخ به سوالی درباره کشتهشدن پزشکان گفت:
«بله میگویند تعدادی از دانشجویان پزشکی و پرستاری بودهاند که در اعتراضات جان خود را از دست دادهاند؛ من آمار را که چک میکردم دیدم که متاسفانه تعدادی از دانشجویان پزشکی و کادر درمان در بین جانباختگان اعتراضات اخیر وجود دارد و البته فرقی ندارد که پزشک یا دانشجوی پزشکی بودهاند.»
واکنشهای بینالمللی: محکومیت جهانی نقض حریم درمان
جامعه جهانی نسبت به این نقض آشکار حقوق بشر ساکت نمانده است. تدروس ادهانوم، مدیرکل سازمان بهداشت جهانی (WHO)، با انتشار پیامی صریح خواستار توقف فوری حملات شد. بر اساس بیانیه رسمی این سازمان، گزارشها حاکی از حمله، ارعاب و بازداشت پزشکان در محل کارشان است.
تدروس ادهانوم نوشت:
«از گزارشهای متعدد درباره تأثیر ناامنیهای اخیر بر کارکنان سلامت و مراکز درمانی عمیقاً نگران هستم. گزارشها نشان میدهد این افراد و مراکز درمانی از ارائه خدمات حیاتی به کسانی که نیازمند مراقبت هستند، بازماندهاند.»
او با اشاره به گزارشهایی مبنی بر بازداشت حداقل پنج پزشک در حین درمان بیماران، تأکید کرد:
«من خواستار آزادی هر کارمند سلامت بازداشتشده هستم. کارکنان درمانی هرگز نباید با ارعاب و تهدید روبهرو شوند. ما تأیید کردهایم که در هفتههای اخیر چندین مرکز درمانی در سراسر کشور آسیب دیدهاند، از جمله ده پایگاه اورژانس پیشبیمارستانی که در آنها بیش از پنجاه امدادگر زخمی شدهاند و بیش از دویست دستگاه آمبولانس آسیب دیده است.»
همچنین، وزارت خارجه آمریکا با تمرکز بر وضعیت کادر درمان، مجازات پزشکان را «خیانت به تمدن» خواند. در بیانیه این وزارتخانه آمده است:
«پزشکان ایرانی سوگند یاد میکنند که منافع بیماران خود را در اولویت قرار دهند، به کسی آسیب نرسانند و بالاترین استانداردهای اخلاقی را رعایت کنند. با این حال، حکومت صرفاً بهدلیل درمان معترضان زخمی، کادر درمان را مجازات میکند؛ یعنی دقیقاً بهخاطر انجام همان کاری که به آن سوگند خوردهاند: حفاظت از جان انسانها.»
۳. مستندات حقوقی: نقض فاحش میثاقهای بینالمللی
حملات صورت گرفته به کادر درمان و مراکز پزشکی در ایران، نقض مستقیم و آشکار مواد متعدد حقوق بشر بینالمللی است:
- ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (حق حیات): حمله به بیمارستانها و خدمات درمانی، جان انسانها را بهطور مستقیم در معرض خطر قرار میدهد.
- ماده ۷ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (منع شکنجه): بازداشت و ارعاب کارکنان درمانی در هنگام انجام وظایفشان، مصداق رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز است.
- ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (رفتار انسانی با زندانیان): پزشکان و پرستارانی که بازداشت شدهاند باید بهعنوان افراد حرفهای مورد احترام و حفاظت قرار گیرند؛ نقض این ماده هنگامی است که آنان بدون دسترسی به وکیل یا حقوق اساسی بازداشت میشوند.
- ماده ۱۲ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (حق دسترسی به سلامت): هر انسان حق دارد بدون تبعیض به خدمات سلامت دسترسی داشته باشد؛ حمله به مراکز درمانی این حق را بهطور جدی نقض میکند.
- ماده ۱۹ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (آزادی بیان): اختلال در عملکرد تجهیزات درمانی و بازداشت پزشکان موجب محدود شدن جریان آزاد اطلاعات درباره وضعیت سلامت مردم در بحران میشود.
قربانیان سوگند پزشکی: اسامی و وضعیت بازداشتشدگان
دستگاه امنیتی با هدف ایجاد رعب، پزشکان متخصص و عمومی را در سراسر کشور هدف قرار داده است. در یکی از تکاندهندهترین موارد، وزارت خارجه آمریکا به پرونده دکتر علیرضا گلچینی اشاره کرده و مینویسد:
«دکتر علیرضا گلچینی نمونه بارزی از این بیعدالتی است. او تنها بهخاطر پایبندی به سوگند پزشکیاش، با حکم اعدام مواجه است. جنایتانگاریِ همدلی و تبدیل درمانگران به دشمن، خیانتی عمیق به تمدن و تاییدی بر بربریت است.»
همچنین وضعیت دکتر علیرضا رضایی، متخصص اورولوژی در تهران، بسیار نگرانکننده است. او حدود دو هفته پیش پس از خروج از مطب بازداشت شد و بر اساس گزارش منابع محلی، خانواده و همکارانش تاکنون هیچ اطلاعی از وضعیت سلامت یا محل نگهداری او ندارند.
لیست ۱۴پزشک و یک کارمند بهداشت و درمان دستگیر شده که هویت آنها تایید شده است:
۱. دکتر علیرضا رضایی – متخصص اورولوژی (تهران)
۲. دکتر علیرضا گلچینی – پزشک جراح (قزوین) – محکوم به اعدام
۳. دکتر آمنه سلمیانی – پزشک عمومی (اردبیل)
۴. متین مرادیان – کارمند بهداشت و درمان (مشهد)
۵. دکتر صابر دهقان – جراح مغز و اعصاب (سیرجان)
۶. دکتر فرهاد نادعلی – جراح عمومی (گرگان)
۷. دکتر بابک پورامین – پزشک عمومی (مشهد)
۸. دکتر سبحان اسماعیلدوست – دندانپزشک (لاهیجان)
۹. دکتر شمسی عباسعلیزاده – متخصص زنان (تبریز)
۱۰. دکتر موهبت غفوری – متخصص کودکان (لار)
۱۱. دکتر بابک ضرابیان – متخصص عفونی (اصفهان)
۱۲. دکتر اصغر شاکری – پزشک عمومی (مشهد)
۱۳. دکتر فریبا حسینی – دندانپزشک (شیراز)
۱۴. دکتر مسعود عبادی فرد آذر – جراح و رئیس بیمارستان پاستور (قزوین)
۱۵. دکتر پریسا پرکار – چشمپزشک و همسر دکتر عبادی فرد آذر (قزوین)
واکنش جامعه پزشکی: تحریم و اعتراض
فشار بر کادر درمان بیپاسخ نمانده است. گزارشها حاکی از گسترش حرکتهای اعتراضی دانشجویان علوم پزشکی و تحریم سراسری امتحانات در شهرهای تهران، اهواز، تبریز و زاهدان است. این اقدامات در واکنش مستقیم به دستگیری پزشکان و دانشجویان صورت گرفته و نشاندهنده همبستگی جامعه پزشکی در برابر سرکوب است.
ایستادگی ای که سزاوار فریاد در دفاع از آن است
ایستادگی سپیدپوشان در برابر بربریت تاریخ قیام دیماه ۱۴۰۴، نام پزشکان و پرستاران ایرانی را به عنوان قهرمانانی ثبت خواهد کرد که میان سوگند خود و تیغ جلاد، اولی را برگزیدند. جنایتانگاریِ «همدلی»، حکم اعدام و اعدام احتمالی درمانگران، نشانه زوال اخلاقی حکومتی است که حتی از التیام زخمهای مخالفانش نیز در هراس است. امروز، آزادی بیقید و شرط دکتر علیرضا رضایی، دکتر گلچینی و سایر اعضای زندانی کادر درمان یک فوریتِ انسانی است. سکوت در برابر این بربریت، چراغ سبزی به نظام برای نابودی آخرین سنگرهای پناه مردم یعنی مراکز درمانی خواهد بود.
ضرورت پایان دادن به مصونیت جنایتکاران
بازداشت سیستماتیک کادر درمان و صدور احکام سنگینی همچون اعدام برای دکتر علیرضا گلچینی، فراتر از یک سرکوب داخلی، نقض فاحش «کنوانسیونهای ژنو» و «حقوق بشردوستانه بینالمللی» است. رژیم ایران با تبدیل بیمارستان به بازداشتگاه و پزشک به هدف امنیتی، عملاً علیه حیات شهروندان خود اعلان جنگ کرده است. جامعه جهانی نباید به محکومیتهای لفظی بسنده کند؛ پرونده شکنجه و بازداشت کادر درمان باید مستقیماً در کمیته حقیقتیاب سازمان ملل بررسی شده و نام آمران و عاملان این حملات در لیست تحریمهای جنایت علیه بشریت قرار گیرد و در دادگاههای بین المللی مورد محاکمه قرار بگیرند. صیانت از سوگند پزشکی، صیانت از تمدن بشری است.
