بحران زیست‌محیطی و حقوق بشری در ایران تحت حاکمیت ملایان

 به مناسبت روز جهانی کاهش خطر بلایا

۱۳ اکتبر، روز جهانی کاهش خطر بلایا، به ابتکار سازمان ملل برای گسترش فرهنگ پیشگیری و آمادگی در برابر سوانح نام‌گذاری شده است. بر اساس چارچوب «سندای برای کاهش خطر بلایا (۲۰۱۵–۲۰۳۰)»، دولت‌ها موظف‌اند از ایجاد ریسک‌های جدید جلوگیری کنند، ریسک‌های موجود را کاهش دهند و مردم را در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت دهند.

در ایران تحت حاکمیت ملایان، مسیر کاملاً معکوس است. خشک‌شدن رودخانه‌ها، نابودی دریاچه‌ها، فرونشست زمین، بحران آب و بی‌برقی، و انحصار نظامی بر مدیریت بحران نشان می‌دهد که رژیم حاکم نه تنها از کاهش خطر ناتوان است، بلکه خود به تولیدکننده‌ی اصلی خطر تبدیل شده است.

واقعیت‌های مستند از بحران آب و زمین در ایران تحت حاکمیت ملایان

آمارهای رسمی نهادهای حکومتی تصویر روشنی از عمق بحران ارائه می‌دهند:

• بنا به گزارش خبرگزاری ایرنا (مهر ۱۴۰۴ / اکتبر ۲۰۲۵)، ذخایر ۱۹ سد اصلی کشور در آستانه‌ی خشکی کامل قرار دارند و سه سد به ظرفیت صفر رسیده‌اند.
• سخنگوی صنعت آب اعلام کرد ذخایر سدهای تهران به ۲۵۸ میلیون مترمکعب کاهش یافته که کمتر از یک‌سوم نیاز سالانه پایتخت است و خطر «روز صفر» را واقعی کرده است.
• مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی هشدار داده که پدیده‌ی فرونشست زمین در ۲۹ استان کشور به سطح بحرانی رسیده است؛ در اصفهان فرونشست سالانه تا ۲۵ سانتی‌متر ثبت شده است.
• در نشست علنی مجلس (دی ۱۴۰۰ / ژانویه ۲۰۲۲)، معاون وزیر نیرو اعتراف کرد که «رهاسازی آب سدها برای حفظ نیروگاه‌های برق‌آبی بوده، نه برای رفع خشکسالی».
• سازمان حفاظت محیط زیست نیز تأیید کرده است که احداث سد گتوند «خطایی راهبردی» بوده و تنها راه رفع آسیب، تخریب سد است.

این اعتراف‌های رسمی نشان می‌دهد که بحران آب و زمین در ایران نه ناشی از کمبود منابع طبیعی، بلکه نتیجه‌ی مستقیم سیاست‌های اشتباه و فساد ساختاری رژیم ملایان است.

نقشه‌ی بحران امروز در ایران تحت حاکمیت ملایان (منطقه‌به‌منطقه)

• مرکز (اصفهان–یزد–چهارمحال): فرونشست شدید زمین و سلطه‌ی پروژه‌های انتقال آب بر کشاورزی سنتی، حیات اقتصادی روستاها را از بین برده است. کشاورزان بارها با شعار «آب و زندگی» دست به تجمع زده‌اند.
• شمال‌غرب (آذربایجان): دریاچه‌ی ارومیه در آستانه‌ی فروپاشی اکوسیستمی قرار دارد و تبعات بهداشتی و معیشتی آن به ده‌ها شهر و روستا گسترش یافته است.
• جنوب‌غرب (خوزستان): شور شدن رود کارون به‌دلیل سد گتوند، قطع آب در گرمای بالای ۵۰ درجه، و توزیع سقایی آب، موجب شیوع بیماری‌های پوستی و گوارشی شده است.
• پایتخت (تهران): افت شدید و ماندگار ذخایر سدها و کسری ساختاری منابع، در کنار هشدارهای رسمی درباره‌ی کفایت آب شرب، خطر «روز صفر» را به واقعیتی نزدیک بدل کرده است.

اعتراضات و اعتصابات مرتبط با بحران آب و انرژی (فکت‌های میدانی)

• اعتراضات آب در خوزستان و اصفهان: تجمع‌های پی‌درپی با محوریت «آب پاک، جریان رودخانه، حق حیات» با سرکوب و استفاده از سلاح گرم پاسخ داده شد.
• اعتراضات صنفی مرتبط: اعتصابات کارگران رسمی نفت و گاز در عسلویه و پارس جنوبی، و نانوایان و رانندگان خدمات شهری در ماه‌های اخیر، نشان می‌دهد که بحران آب و انرژی مستقیماً به اقتصاد خانوار و زنجیره‌ی تولید رسیده است.
• فعالان محیط زیست: بازداشت و محکومیت فعالان و پژوهشگران زیست‌محیطی که هشداردهنده‌ی خطر بودند، به‌جای اصلاح سیاست‌ها، نشان‌دهنده‌ی حذف آگاهانه‌ی همان بخشی از جامعه است که باید در کاهش ریسک نقش داشته باشد.

مطالبه‌ی «آب و زندگی» از خیابان تا کارگاه و روستا گسترده شده و پاسخ امنیتی رژیم، خود به تولیدکننده‌ی خطر تبدیل شده است. این پیوند میان آب و حقوق بشر، روشن‌ترین سند نقض ساختاری حق ایمنی و حق حیات در ایران است.

بلایای انسان‌ساز و انحصار سپاه در سیاست آب

پروژه‌های سدسازی گسترده بدون ارزیابی زیست‌محیطی، انتقال آب بین‌حوضه‌ای برای صنایع نظامی و تخریب زیست‌بوم‌ها، به نمادهای فاجعه‌ی انسان‌ساز تبدیل شده‌اند. کارشناسان داخلی بارها هشدار داده‌اند که قرارگاه خاتم‌الانبیا وابسته به سپاه پاسداران کنترل بسیاری از طرح‌های آبی را در دست دارد و بدون نظارت علمی، میلیاردها دلار از بودجه عمومی را صرف پروژه‌هایی کرده که خود به منبع خطر تبدیل شده‌اند.

در حوضه‌ی کارون، سد گتوند باعث شور شدن آب و نابودی کشاورزی خوزستان شد. در اصفهان، انتقال آب به صنایع فولاد و سیمان، زاینده‌رود را خشک و فرونشست زمین را تشدید کرده است. این تصمیمات، به‌جای کاهش ریسک، زنجیره‌ای از خطرات جدید ایجاد کرده‌اند.

نقض حق مشارکت و پنهان‌کاری ساختاری

در ایران تحت حاکمیت ملایان، مدیریت بحران در انحصار نهادهای نظامی و امنیتی است. اطلاعات حیاتی درباره‌ی وضعیت سدها، کیفیت آب شرب و خسارات زیست‌محیطی محرمانه تلقی می‌شود.
در سیلاب ۱۳۹۸ (۲۰۱۹) و بحران‌های بعدی، مقامات از انتشار هشدارها برای «حفظ آرامش مردم» خودداری کردند و حتی افرادی را که در شبکه‌های اجتماعی از مناطق آسیب‌دیده گزارش می‌دادند، بازداشت کردند.

فعالان محیط زیست، از جمله پژوهشگران حوزه‌ی آب و حیات‌وحش، با اتهام‌های امنیتی محاکمه شده‌اند. این رویکرد نه‌تنها اصول سندای مبنی بر مشارکت و شفافیت را نقض می‌کند، بلکه مانع شکل‌گیری ظرفیت مدنی برای کاهش خطر می‌شود.

ابعاد انسانی بحران و اعتراضات زیست‌محیطی

بحران آب و انرژی زندگی میلیون‌ها ایرانی را مختل کرده است.
در خوزستان، در دمای بالای ۵۰ درجه، آب‌رسانی با تانکر انجام می‌شود و آلودگی آب موجب شیوع بیماری‌های گوارشی و پوستی شده است. در اصفهان، کشاورزان زاینده‌رود با شعار «ما آب می‌خواهیم» تجمع کردند، اما با خشونت نیروهای امنیتی روبه‌رو شدند.

در بسیاری از مناطق کشور، بی‌برقی و قطع آب، هم‌زمان با گرمای شدید، به بحران بهداشتی و اجتماعی انجامیده است. گزارش‌های محلی از نبود امداد مؤثر و توقف عملیات در زمان زنده‌بودن افراد زیر آوار در حوادث طبیعی خبر می‌دهند؛ امری که ریشه در اولویت امنیتی‌سازی دارد، نه امدادرسانی انسانی.

گسترش بحران به عرصه‌ی معیشت

در مهر و اکتبر ۲۰۲۵، هم‌زمان با کمبود آب و انرژی، اعتراضات اقتصادی در سراسر کشور گسترش یافت.
کارگران رسمی نفت و گاز در عسلویه و پارس جنوبی، نانوایان در ساوه و رانندگان خدمات شهری در کرمانشاه در اعتراض به دستمزدهای پایین و فساد اداری اعتصاب کردند.
این رخدادها نشان می‌دهد که فروپاشی زیرساختی اکنون مستقیماً به بحران معیشتی و اجتماعی پیوند خورده است. ترکیب خشکسالی، رکود و سرکوب، جامعه را در وضعیتی قرار داده که در آن خطر بلایا دیگر صرفاً طبیعی نیست، بلکه از دل اقتصاد و سیاست زاده می‌شود.

مواضع بین‌المللی درباره‌ی نقض حق ایمنی در ایران

سازمان‌های بین‌المللی به‌طور پی‌درپی درباره‌ی تبعات سیاست‌های رژیم ملایان هشدار داده‌اند:

• عفو بین‌الملل استفاده‌ی نیروهای امنیتی از سلاح گرم علیه معترضان خوزستان را محکوم و خواستار تحقیقات مستقل شد.
• دیده‌بان حقوق بشر اعلام کرد که سوءمدیریت منابع آب و انرژی توسط رژیم ملایان، امنیت زیستی میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند.
• گزارشگر ویژه‌ی سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران تأکید کرد که مصونیت مقامات و پنهان‌کاری رژیم، نقض مستمر حقوق اقتصادی و اجتماعی مردم ایران است.
• برنامه‌ی محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، ایران را از جمله کشورهایی معرفی کرده که بالاترین نرخ فرونشست زمین در جهان را دارد.

تکرار چرخه‌ی فساد و فاجعه

این رویدادها نشان می‌دهد که رژیم ملایان هرگز از فجایع گذشته درس نگرفته و ساختار فساد و مصونیت، زمینه‌ساز تکرار بحران‌هاست.

نتیجه

در ایران تحت حاکمیت ملایان، هیچ‌یک از اصول جهانی کاهش خطر بلایا رعایت نمی‌شود.
فساد نهادینه، انحصار نظامی در مدیریت بحران و مصونیت مقامات از پاسخگویی، چرخه‌ی تولید خطر را دائمی کرده است.
سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای بین‌المللی تأکید دارند که پاسخگویی در برابر این وضعیت تنها از طریق نظارت بین‌المللی و حمایت از جامعه‌ی مدنی ایران ممکن است.

ایران سرزمینی غنی و زیباست، اما در سایه‌ی رژیم ملایان به یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان در برابر بلایا تبدیل شده است. در این کشور، فاجعه طبیعی نیست؛ نتیجه‌ی سیاست‌های ضدبشری و فاسدی است که امنیت مردم را با بقای رژیم معاوضه کرده است.